[PAULUS libro tertio quaestionum. ] §12.1.40.prLecta est in auditorio Aemilii Papiniani praefecti praetorio iuris consulti cautio huiusmodi: 'Lucius Titius scripsi me accepisse a Publio Maeuio quindecim mutua numerata mihi de domo et haec quindecim proba recte dari kalendis futuris stipulatus est Publius Maeuius, spopondi ego Lucius Titius.
[바울루스, 『질의집』 제3권에서] 근위대장이자 법학자인 에밀리우스 파피니아누스의 법정에서 다음과 같은 내용의 증서가 낭독되었다. '나 루키우스 티티우스는 푸블리우스 마에비우스로부터 그의 집에서 소비대차로 계산된 15[천 데나리우스]를 받았음을 쓰며, 푸블리우스 마에비우스는 이 15[천]이 다가오는 칼렌다에 양호한 상태로 올바르게 지급될 것을 약정하였고, 나 루키우스 티티우스는 이를 약속하였다.
si die supra scripta summa Publio Maeuio eiue ad quem ea res pertinebit data soluta satisue eo nomine factum non erit, tunc eo amplius, quo post soluam, poenae nomine in dies triginta inque denarios centenos denarios singulos dari stipulatus est Publius Maeuius, spopondi ego Lucius Titius.
만일 위에 적힌 날짜에 위에 적힌 금액이 푸블리우스 마에비우스 또는 그 권리가 귀속될 자에게 주어지거나, 지급되거나, 그 명목으로 담보가 제공되지 않는다면, 그때는 내가 늦게 지급하는 기간에 비례하여 그만큼 더 많이, 위약금 명목으로 30일마다 100데나리우스당 1데나리우스씩 지급할 것을 푸블리우스 마에비우스는 약정하였고, 나 루키우스 티티우스는 이를 약속하였다.
conuenitque inter nos, uti pro Maeuio ex summa supra scripta menstruos refundere debeam denarios trecenos ex omni summa ei herediue eius. ' quaesitum est de obligatione usurarum, quoniam numerus mensium, qui solutioni competebat, transierat.
그리고 우리 사이에, 내가 마에비우스에게 위의 금액으로부터 전체 금액 중 매월 300데나리우스씩을 그 또는 그의 상속인에게 반환해야 한다는 합의가 이루어졌다.' 이자 채무에 대하여 질문이 제기되었는데, 지급에 적합한 개월 수가 이미 지났기 때문이었다.
dicebam, quia pacta in continenti facta stipulationi inesse creduntur, perinde esse, ac si per singulos menses certam pecuniam stipulatus, quoad tardius soluta esset, usuras adiecisset: igitur finito primo mense primae pensionis usuras currere et similiter post secundum et tertium tractum usuras non solutae pecuniae pensionis crescere nec ante sortis non solutae usuras peti posse quam ipsa sors peti potuerat.
나는 다음과 같이 말하였다. 계약 시에 이루어진 합의는 문답계약에 포함되는 것으로 믿어지므로, 이는 마치 매달 일정 금액의 돈을 약정하면서 늦게 지급되는 한 이자를 부가한 것과 같다. 따라서 첫째 달이 끝났을 때 첫 번째 분할지급금의 이자가 달리기 시작하고, 마찬가지로 둘째 및 셋째 기간이 경과한 후에 지급되지 않은 분할금의 이자가 증가하며, 지급되지 않은 원본의 이자는 그 원본 자체를 청구할 수 있게 되기 전에는 청구될 수 없다고 생각했다.
pactum autem quod subiectum est quidam dicebant ad sortis solutionem tantum pertinere, non etiam ad usurarum, quae priore parte simpliciter in stipulationem uenissent pactumque id tantum ad exceptionem prodesse et ideo non soluta pecunia statutis pensionibus ex die stipulationis usuras deberi, atque si id nominatim esset expressum.
그러나 뒤에 덧붙여진 합의는 원본의 지급에만 관계될 뿐, 앞 부분에서 무조건적으로 문답계약에 들어갔던 이자에는 미치지 않으며, 그 합의는 항변에만 도움이 될 뿐이므로, 정해진 분할금으로 돈이 지급되지 않았을 때에는 마치 그것이 명시적으로 표현된 것처럼 문답계약의 날부터 이자가 지급되어야 한다고 말하는 사람들도 있었다.
sed cum sortis petitio dilata sit, consequens est, ut etiam usurae ex eo tempore, quo moram fecit, accedant, et si, ut ille putabat, ad exceptionem tantum prodesset pactum (quamuis sententia diuersa optinuerit), tamen usurarum obligatio ipso iure non committetur: non enim in mora est is, a quo pecunia propter exceptionem peti non potest.
하지만 원본의 청구가 유예된 이상, 그가 지체를 범한 때부터의 이자도 부가되는 것이 당연하며, 비록 그가 생각한 것처럼 합의가 항변에만 도움이 된다 할지라도(다른 견해가 지배적이었지만), 이자 채무는 법률상 당연히 발생하지 않는다. 왜냐하면 항변 때문에 돈을 청구받을 수 없는 사람은 지체 상태에 있다고 볼 수 없기 때문이다.
sed quantitatem, quae medio tempore colligitur, stipulamur, cum condicio exstiterit, sicut est in fructibus: idem et in usuris potest exprimi, ut ad diem non soluta pecunia quo competit usurarum nomine ex die interpositae stipulationis praestetur.
그러나 우리는 조건이 성취되었을 때 그사이에 축적되는 액수를 약정하는데, 이는 과실(과실수취권 등)에서와 같다. 이자에서도 이와 같은 방식으로 표현될 수 있으니, 즉 기한에 돈이 지급되지 않았을 때 청구권이 생기는 날에, 체결된 문답계약의 날부터 이자의 명목으로 제공되도록 하는 것이다.