§87.10O quantum erat saeculi decus, imperatorem triumphalem, censorium, quod super omnia haec est, Catonem uno caballo esse contentum et ne toto quidem! Partem enim sarcinae ab utroque latere dependentes occupabant.
오, 개선 장군이자 검찰관이며, 이 모든 것 위에 있는 일이지만, 카토가 단 한 마리의 말에 만족하고 그나마도 온전히 다 차지하지 못했다는 것은 참으로 그 시대의 얼마나 큰 영광이었는가! 양쪽으로 늘어진 짐들이 그 일부를 차지하고 있었기 때문이네.
Ita non omnibus obesis mannis et asturconibus et tolutariis praeferres unicum illum equum ab ipso Catone defrictum?
그렇다면 자네는 카토 자신이 직접 털을 빗겨 준 저 유일무이한 말을, 그 모든 살찐 포니들과 아스투리아스 명마들과 속보용 말들보다 더 낫게 여기지 않겠는가?
§87.11Video non futurum finem in ista materia ullum, nisi quem ipse mihi fecero.
이 문제에는 내 스스로 끝을 맺지 않는 한 결코 끝이 없을 것 같네.
Hic itaque conticescam, quantum ad ista, quae sine dubio talia divinavit futura, qualia nunc sunt, qui primus appellavit "inpedimenta.
그러므로 그것들을 처음으로 '장애물'이라고 부른 사람이 오늘날과 같은 모습이 될 것을 틀림없이 예견했던 바로 그 물건들에 대해서는 여기서 입을 다물겠네.
"Nunc volo paucissimas adhuc interrogationes nostrorum tibi reddere ad virtutem pertinentes, quam satisfacere vitae beatae contendimus.
이제 나는 행복한 삶을 충족시킨다고 우리가 주장하는 미덕에 관한, 우리 학파의 아주 적은 몇 가지 논증들을 자네에게 제시하고자 하네.
§87.12"Quod bonum est, bonos facit.
"선한 것은 사람을 선하게 만든다.
Nam et in arte musica quod bonum est, facit musicum.
음악의 기술에서도 선한 것은 음악가를 만들기 때문이다.
Fortuita bonum non faciunt.
우연한 것들은 사람을 선하게 만들지 않는다.
Ergo non sunt bona. "Adversus hoc sic respondent Peripatetici, ut quod primum proponimus, falsum esse dicant.
그러므로 그것들은 선한 것이 아니다." 이에 대해 페리파토스학파는 우리가 처음으로 제시한 전제가 거짓이라고 말하며 다음과 같이 반박하네.
"Ab eo," inquiunt, "quod est bonum, non utique fiunt boni.
"그들은 말하네, '선한 것에서 반드시 사람들이 선해지는 것은 아니오.
In musica est aliquid bonum tamquam tibia aut chorda aut organum aliquod aptatum ad usus canendi.
음악에는 플루트나 현, 혹은 노래하는 용도에 맞추어진 어떤 악기처럼 좋은 것이 있소.
Nihil tamen horum facit musicum. "
그러나 이것들 중 어느 것도 음악가를 만들지는 못하오.'" 여기서 우리는 이렇게 답할 것이네.
§87.13Hic respondebimus: "Non intellegitis, quomodo posuerimus quod bonum est in musica.
"당신들은 우리가 음악에서 선한 것을 어떻게 규정했는지 이해하지 못하고 있소.
Non enim id dicimus, quod instruit musicum, sed quod facit;
우리는 음악가를 채비해 주는 것을 말하는 것이 아니라, 그를 만드는 것을 말하는 것이기 때문이오.
tu ad supellectilem artis, non ad artem venis.
당신들은 기술의 도구들에 다가서고 있을 뿐, 기술 자체에 다가서고 있지 않소.
Si quid autem in ipsa arte musica bonum est, id utique musicum faciet. "
그러나 만약 음악 기술 자체에 어떤 선한 것이 있다면, 그것은 반드시 음악가를 만들 것이오." 이제 나는 이 점을 더 분명히 하고 싶네.
§87.14Etiamnunc facere istuc planius volo. Bonum in arte musica duobus modis dicitur, alterum, quo effectus musici adiuvatur, alterum, quo ars.
음악 기술에서 선함은 두 가지 방식으로 말해지네. 하나는 음악의 결과물이 도움을 받는 방식이고, 다른 하나는 기술 자체가 도움을 받는 방식이네.
Ad effectum pertinent instrumenta, tibiae et organa et chordae, ad artem ipsam non pertinent.
결과물에는 악기, 플루트, 오르간, 현이 관련되지만, 기술 자체에는 관련되지 않네.
Est enim artifex etiam sine istis;
예술가는 이것들이 없어도 여전히 예술가이기 때문이네.
uti forsitan non potest arte.
아마도 기술을 사용할 수는 없겠지만 말이네.
Hoc non est aeque duplex in homine;
이것은 인간에게는 똑같이 이중적이지 않네.
idem enim est bonum et hominis et vitae.
인간의 선과 삶의 선은 동일하기 때문이네.
§87.15"Quod contemptissimo cuique contingere ac turpissimo potest, bonum non est.
"가장 경멸스럽고 가장 비열한 자 누구에게나 생길 수 있는 것은 선한 것이 아니네.
Opes autem et lenoni et lanistae contingunt.
그런데 부는 포주에게도, 검투사 양성업자에게도 생기네.
Ergo non sunt bona. ""Falsum est," inquiunt, "quod proponitis.
그러므로 그것들은 선한 것이 아니네." "당신들이 제시하는 전제는 거짓이오." 그들은 말하네.
Nam et in grammatice et in arte medendi aut gubernandi videmus bona humillimis quibusque contingere. " §87.16Sed istae artes non sunt magnitudinem animi professae, non consurgunt in altum nec fortuita fastidiunt.
"문법학에서도, 의술이나 항해술의 기술에서도 우리는 선한 것들이 가장 비천한 자들 누구에게나 생기는 것을 보기 때문이오." 그러나 그러한 기술들은 영혼의 위대함을 표방하지 않으며, 높은 곳으로 솟구치지도 않고 우연한 것들을 가벼이 여기지도 않네.
Virtus extollit hominem et super cara mortalibus conlocat;
미덕은 인간을 높이 들어 올려 필멸자들에게 소중한 것들 위에 올려놓네.
nec ea, quae bona, nec ea, quae mala vocantur, aut cupit nimis aut expavescit.
그리하여 선이라 불리는 것이든 악이라 불리는 것이든 과도하게 바라지도 않고 두려워하지도 않네.
Chelidon, unus ex Cleopatrae mollibus, patrimonium grande possedit.
클레오파트라의 유약한 자들 중 하나였던 켈리돈은 막대한 유산을 소유했었네.
Nuper Natalis tam inprobae linguae quam inpurae, in cuius ore feminae purgabantur, et multorum heres fuit et multos habuit heredes.
최근에는, 여성들이 그 입안에서 정화될 정도로 간악하고 더러운 혀를 가졌던 나탈리스가 많은 사람의 상속인이 되었고 또한 많은 상속인을 두었네.
Quid ergo? Utrum illum pecunia inpurum effecit an ipse pecuniam inspurcavit? Quae sic in quosdam homines quomodo denarius in cloacam cadit.
그렇다면 어떠한가? 돈이 그를 더럽게 만든 것인가, 아니면 그 자신이 돈을 더럽힌 것인가? 돈은 어떤 사람들에게로, 마치 데나리우스 동전이 하수구에 떨어지듯이 떨어지는 법이네.
§87.17Virtus super ista consistit.
미덕은 그러한 것들 위에 서 있네.
Suo aere censetur.
그것은 스스로의 화폐로 가치가 평가되네.
Nihil ex istis quolibet incurrentibus bonum iudicat.
사방에서 들이닥치는 저러한 것들 중 어떤 것도 선한 것으로 판단하지 않네.
Medicina et gubernatio non interficit sibi ac suis admiratione talium rerum Qui non est vir bonus, potest nihilominus medicus esse, potest gubernator, potest grammaticus tam mehercules quam cocus.
의술과 항해술은 그러한 것들에 대한 숭배로 자기 자신과 제 사람들을 해치지 않네. 선한 사람이 아닌 자도 여전히 의사일 수 있고, 항해사일 수 있으며, 문법학자일 수 있네. 헤라클레스의 이름을 걸고 말하건대, 요리사일 수 있는 것과 전적으로 마찬가지로 말이네.
Cui contingit habere rem non quamlibet, hunc non quemlibet dixeris;
보통이 아닌 물건을 가지게 된 사람을 자네는 보통 사람이라 부르지 않을 것이네.
qualia quisque habet, talis est.
저마다 어떤 종류의 것을 가졌는가에 따라 그 사람도 그러한 법이니 말이네.