§2.17.25et medicus sanitatem aegri petit;
의사 역시 환자의 건강을 추구한다.
si tamen aut valetudinis vi aut intemperantia aegri aliove quo casu summa non contingit, dum ipse omnia secundum rationem fecerit, medicinae fine non excidet.
그러나 질병의 기세나 환자의 절제 없음, 혹은 다른 어떤 우연으로 인해 완전한 치유에 이르지 못하더라도, 그 자신이 모든 것을 이성에 따라 수행하는 한, 의학의 목적에서 벗어나는 것은 아니다.
ita oratori bene dixisse finis est.
이와 같이 연설가에게는 잘 말한 것이 목적이다.
nam est ars ea, ut post paulum clarius ostendemus, in actu posita non in effectu.
왜냐하면 이 기술은 우리가 조금 뒤에 더 분명히 보여주겠지만, 효과가 아니라 행위 속에 놓여 있기 때문이다.
§2.17.26ita falsum erit illud quoque, quod dicitur, artes scire quando sint finem consecutae, rhetoricen nescire.
따라서 기술들은 자신이 언제 목적을 달성했는지 알지만 수사학은 모른다고 하는 저 주장 역시 거짓이 될 것이다.
nam se quisque bene dicere intelligit.
왜냐하면 누구나 자신이 잘 말하고 있음을 이해하기 때문이다.
uti etiam vitiis rhetoricen, quod ars nulla faciat, criminantur, quia et falsum dicat et adfectus moveat.
그들은 또한 수사학이 악덕을 이용한다고 비난하는데, 어떤 기술도 그러지 않는다는 것이다. 왜냐하면 수사학은 거짓을 말하기도 하고 감정을 움직이기도 하기 때문이다.
§2.17.27quorum neutrum est turpe, cum ex bona ratione proficiscitur, ideoque nec vitium.
이 중 어느 것도 좋은 의도에서 비롯될 때는 부끄러운 일이 아니며, 따라서 악덕도 아니다.
nam et mendacium dicere etiam sapienti aliquando concessum est, et adfectus, si aliter ad aequitatem perduci iudex non poterit, necessario movebit orator.
거짓말을 하는 것조차 현자에게 때로는 허용되기 때문이며, 또한 다른 방법으로는 재판관을 공정함으로 인도할 수 없다면 연설가는 필연적으로 감정을 움직일 것이기 때문이다.
§2.17.28imperiti enim iudicant et qui frequenter in hoc ipsum fallendi sint, ne errent.
왜냐하면 재판을 하는 것은 미숙한 이들이며, 그들은 잘못을 범하지 않기 위해 바로 그 목적을 위해 자주 기만당해야 하기 때문이다.
nam, si mihi sapientes iudices dentur, sapientium contiones atque omne consilium, nihil invidia valeat, nihil gratia, nihil opinio praesumpta falsique testes: perquam sit exiguus eloquentiae locus et prope in sola delectatione ponatur.
만약 나에게 현명한 재판관들이 주어지고, 현자들의 집회와 모든 평의회가 주어지며, 시기심이 아무런 힘도 쓰지 못하고, 호의나 미리 품은 선입견, 거짓 증인들도 아무런 힘을 쓰지 못한다면, 웅변술의 여지는 지극히 작을 것이며 거의 즐거움 자체에만 놓이게 될 것이다.
§2.17.29sin et audientium mobiles animi et tot malis obnoxia veritas, arte pugnandum est et adhibenda quae prosunt.
그러나 만약 청중들의 마음이 변하기 쉽고 진실이 이토록 많은 악에 노출되어 있다면, 기술로써 싸워야 하며 유익한 수단들을 도입해야 한다.
neque enim, qui recta via depulsus est, reduci ad eam nisi alio flexu potest.
왜냐하면 바른 길에서 쫓겨난 사람은 다른 우회로를 통하지 않고서는 그 길로 돌아오게 할 수 없기 때문이다.
§2.17.30plurima vero ex eo contra rhetoricen cavillatio est, quod ex utraque causae parte dicatur.
그러나 수사학에 대한 가장 많은 억측은 소송의 양측 모두에서 말한다는 사실에서 비롯된다.
inde haec: nullam esse artem contrariam sibi, rhetoricen esse contrariam sibi;
그리하여 다음과 같은 주장들이 나온다. 어떤 기술도 자신과 모순되지 않지만 수사학은 자신과 모순된다.
nullam artem destruere quod effecerit, accidere hoc rhetorices operi;
어떤 기술도 자신이 이룩한 것을 파괴하지 않지만 이는 수사학의 작업에서 일어난다.
item aut dicenda eam docere aut non dicenda;
마찬가지로 수사학은 말해야 할 것을 가르치거나 말하지 말아야 할 것을 가르친다.
ita vel per hoc non esse artem, quod non dicenda praecipiat, vel per hoc, quod, cum dicenda praeceperit, etiam contraria his doceat.
따라서 말하지 말아야 할 것을 지시한다는 점에서 기술이 아니거나, 혹은 말해야 할 것을 가르치면서 동시에 이와 모순되는 것을 가르친다는 점에서 기술이 아니라는 것이다.
§2.17.31quae omnia apparet de ea rhetorice dici, quae sit a bono viro atque ab ipsa virtute seiuncta;
이 모든 것은 좋은 사람이나 덕 자체와 분리된 저 수사학에 대해 말해지고 있음이 분명하다.
alioqui ubi iniusta causa est, ibi rhetorice non est, adeo ut vix admirabili quodam casu possit accidere, ut ex utraque parte orator, id est vir bonus, dicat.
그렇지 않다면 불의한 소송이 있는 곳에는 수사학이 존재하지 않으며, 극히 놀라운 어떤 우연에 의해서만 양측에서 연설가, 즉 좋은 사람이 말하는 일이 일어날 수 있을 뿐이다.
§2.17.32tamen quoniam hoc quoque in rerum naturam cadit, ut duos sapientes aliquando iustae causae in diversum trahant, (quando etiam pugnaturos eos inter se, si ratio ita duxerit, credunt) respondebo propositis, atque ita quidem, ut appareat, haec adversus eos quoque frustra excogitata, qui malis moribus nomen oratoris indulgent.
그러나 두 현자를 때로는 정당한 소송 원인이 서로 다른 방향으로 끌고 간다는 것 역시 사물의 본성에 부합하는 일이므로 (이성이 그렇게 이끈다면 그들이 서로 싸우기까지 할 것이라고 사람들이 믿는 바이기도 하기에), 나는 제기된 반론들에 답하겠으며, 이러한 비난들이 사악한 품성을 가진 이들에게 연설가의 이름을 허용하는 자들에 대해서도 헛되이 고안된 것임이 분명해지도록 답할 것이다.
§2.17.33nam rhetorice non est contraria sibi.
왜냐하면 수사학은 자신과 모순되지 않기 때문이다.
causa enim cum causa, non illa secum ipsa componitur.
소송과 소송이 대립하는 것이지, 수사학이 자신과 대립하는 것이 아니기 때문이다.
nec, si pugnent inter se, qui idem didicerunt, idcirco ars, quae utrique tradita est, non erit;
또한 같은 것을 배운 이들이 서로 싸운다고 해서 그 때문에 양자에게 전수된 기술이 존재하지 않게 되는 것은 아니다.
alioqui nec armorum, quia saepe gladiatores sub eodem magistro eruditi inter se componuntur;
그렇지 않다면 검술도 존재하지 않을 것이다. 자주 같은 스승 밑에서 배운 검투사들이 서로 대립하여 싸우게 되기 때문이다.
§2.17.34nec gubernandi, quia navalibus proeliis gubernator est gubernatori adversus;
조타술도 존재하지 않을 것이다. 해전에서 키잡이가 키잡이에 맞서기 때문이다.
nec imperatoria, quia imperator cum imperatore contendit.
장군의 기술도 존재하지 않을 것이다. 장군이 장군과 대립하여 싸우기 때문이다.
item non evertit opus rhetorice, quod efficit.
마찬가지로 수사학은 자신이 이룩한 성과를 뒤엎지 않는다.
neque enim positum a se argumentum solvit orator sed ne rhetorice quidem, quia apud eos, qui in persuadendo finem putant, aut si quis (ut dixi) casus duos inter se bonos viros composuerit, verisimilia quaerentur;
왜냐하면 연설가는 자신이 제시한 논증을 스스로 풀지 않으며, 수사학 자체도 그러지 않기 때문이다. 설득하는 것에 목적을 두는 이들 사이에서나, 혹은 (앞서 말했듯이) 어떤 우연이 두 좋은 사람을 서로 대립하게 만들었을 때나, 추구되는 것은 개연적인 것들이기 때문이다.
non autem, si quid est altero credibilius, id ei contrarium est, quod fuit credibile.
그러나 한쪽이 다른 쪽보다 더 믿을 만하다고 해서 그것이 믿을 만했던 다른 쪽과 모순되는 것은 아니다.