§12.28b.1ζώντων ὑπέλαβε τοῦτο παρατηρήσειν.
살아 있는 사람들 중 누구도 이것을 알아차리지 못할 것이라 생각했기 때문이다.
οὐ μὴν ἀλλὰ βουλόμενος αὔξειν τὴν ἱστορίαν πρῶτον μὲν τηλικαύτην εἶναί φησι διαφορὰν τῆς ἱστορίας πρὸς τοὺς ἐπιδεικτικοὺς λόγους, ἡλίκην ἔχει τὰ κατʼ ἀλήθειαν ᾠκοδομημένα καὶ κατεσκευασμένα τῶν ἐν ταῖς σκηνογραφίαις φαινομένων τόπων καὶ διαθέσεων· §12.28b.2δεύτερον αὐτὸ τὸ συναθροῖσαί φησι τὴν παρασκευὴν τὴν πρὸς τὴν ἱστορίαν μεῖζον ἔργον εἶναι τῆς ὅλης πραγματείας τῆς περὶ τοὺς ἐπιδεικτικοὺς λόγους· §12.28b.3αὐτὸς γοῦν τηλικαύτην ὑπομεμενηκέναι δαπάνην καὶ κακοπάθειαν τοῦ συναγαγεῖν τὰ παρὰ Κυρνίων ὑπομνήματα καὶ πολυπραγμονῆσαι τὰ Λιγύων ἔθη καὶ Κελτῶν, ἅμα δὲ τούτοις Ἰβήρων, ὥστε μήτʼ ἂν αὐτὸς ἐλπίσαι μήτʼ ἂν ἑτέρους ἐξηγουμένους πιστευθῆναι περὶ τούτων.
그럼에도 불구하고 그는 역사를 격상시키고자 하여, 첫째로 역사와 과시적 연설 사이에는 실제로 건축되고 단장된 건물과 무대 배경화 속에 나타나는 장소 및 배치 사이의 차이만큼이나 큰 차이가 있다고 말한다. 둘째로, 역사에 필요한 자료를 수집하는 일 자체가 과시적 연설에 관한 저술 활동 전체보다 더 큰 과업이라고 말한다. 적어도 그 자신은 키르노스인들의 기록을 수집하고 리구리아인과 켈트인, 그리고 이들과 함께 이베리아인들의 풍습을 조사하기 위해 엄청난 비용과 노고를 감내했기에, 스스로도 예상할 수 없었을 뿐만 아니라 다른 이들이 이를 설명하더라도 믿기지 않을 정도라고 말한다. 그러나 누구나 이 역사 가에게 기꺼이 다음과 같이 묻고 싶을 것이다.
§12.28b.4ἡδέως δέ τις ἂν ἔροιτο τὸν συγγραφέα πότερον ὑπολαμβάνει μείζονος δεῖσθαι δαπάνης καὶ κακοπαθείας τὸ καθήμενον ἐν ἄστει συνάγειν ὑπομνήματα καὶ πολυπραγμονεῖν τὰ Λιγύων ἔθη καὶ Κελτῶν ἢ τὸ πειραθῆναι τῶν πλείστων ἐθνῶν καὶ τόπων αὐτόπτην γενέσθαι. §12.28b.5τί δʼ αὖ τὸ πυνθάνεσθαι τὰς παρατάξεις καὶ πολιορκίας, ἔτι δὲ ναυμαχίας, τῶν παρατετυχηκότων τοῖς κινδύνοις, ἢ τὸ πεῖραν λαβεῖν τῶν δεινῶν καὶ τῶν ἅμα τούτοις συμβαινόντων ἐπʼ αὐτῶν τῶν ἔργων; §12.28b.6ἐγὼ μὲν γὰρ οὐκ οἴομαι τηλικαύτην διαφορὰν ἔχειν τὰ κατʼ ἀλήθειαν οἰκοδομήματα τῶν ἐν ταῖς σκηνογραφίαις τόπων, οὐδὲ τὴν ἱστορίαν τῶν ἐπιδεικτικῶν λόγων, ἡλίκην ἐπὶ πασῶν τῶν συντάξεων τὴν ἐξ αὐτουργίας καὶ τὴν ἐξ αὐτοπαθείας ἀπόφασιν τῶν ἐξ ἀκοῆς καὶ διηγήματος γραφομένων· §12.28b.7ἧς εἰς τέλος ἄπειρος ὢν εἰκότως ὑπέλαβε τὸ πάντων ἐλάχιστον καὶ ῥᾷστον εἶναι μέγιστον καὶ χαλεπώτατον τοῖς πραγματευομένοις τὴν ἱστορίαν, λέγω δὲ τὸ συνάγειν ὑπομνήματα καὶ πυνθάνεσθαι παρὰ τῶν εἰδότων ἕκαστα τῶν πραγμάτων.
도시에 앉아 기록을 수집하고 리구리아인과 켈트인의 풍습을 조사하는 것이, 대부분의 민족과 장소를 직접 찾아가 목격자가 되려고 시도하는 것보다 더 많은 비용과 노고를 필요로 한다고 생각하는가? 또한 위험에 처했던 이들에게 전투와 포위전, 나아가 해전에 관해 묻는 것과, 실제 현장에서 그 두려움과 이에 수반되는 사건들을 직접 체험하는 것 중 어느 쪽이 더 그러하단 말인가? 나로서는 실제 건물과 무대 배경화 속 장소의 차이, 혹은 역사와 과시적 연설의 차이가, 모든 저술에서 직접 참여하고 직접 체험한 것에 기초한 진술과 귀로 듣고 이야기로 전해 들은 것에서 쓰인 서술 사이의 차이만큼 크지는 않다고 생각하기 때문이다. 이러한 체험에 완전히 무외한이었던 그는 당연하게도, 모든 일 중에서 가장 보잘것없고 쉬운 일이 역사를 다루는 이들에게는 가장 위대하고 어려운 일이라고 여겼다.
§12.28b.8καίτοι γε περὶ τοῦτο τὸ μέρος ἀνάγκη μεγάλα διαψεύδεσθαι τοὺς ἀπείρους·
내가 말하는 것은 기록을 수집하고 각각의 사실을 아는 이들에게 묻는 일이다. 하지만 이 부분에 관해서는 경험이 없는 이들이 크게 오해할 수밖에 없다.
πῶς γὰρ οἷόν τε καλῶς ἀνακρῖναι περὶ παρατάξεως ἢ πολιορκίας ἢ ναυμαχίας;
전투나 포위전, 혹은 해전에 관해 어떻게 제대로 캐물을 수 있겠는가?
πῶς δὲ συνεῖναι τῶν ἐξηγουμένων τὰ κατὰ μέρος ἀνεννόητον ὄντα τῶν προειρημένων; §12.28b.9οὐ γὰρ ἔλαττον ὁ πυνθανόμενος τῶν ἀπαγγελλόντων συμβάλλεται πρὸς τὴν ἐξήγησιν·
또한 앞서 말한 일들에 대해 아무런 개념도 없는 자가 서술하는 이들의 세부적인 설명을 어떻게 이해할 수 있겠는가? 묻는 자 역시 보고하는 자들 못지않게 서술에 기여하기 때문이다.
ἡ γὰρ τῶν παρεπομένων τοῖς πράγμασιν ὑπόμνησις αὐτὴ χειραγωγεῖ τὸν ἐξηγούμενον ἐφʼ ἕκαστα τῶν συμβεβηκότων· §12.28b.10ὑπὲρ ὧν ὁ μὲν ἄπειρος οὔτʼ ἀνακρῖναι τοὺς παραγεγονότας ἱκανός ἐστιν οὔτε συμπαρὼν γνῶναι τὸ γινόμενον, ἀλλὰ κἂν παρῇ, τρόπον τινὰ παρὼν οὐ πάρεστιν.
사건에 수반되는 일들을 환기하는 것 자체가 서술하는 자를 일어난 각각의 일들로 인도해 주기 때문이다. 이에 대해 경험이 없는 자는 현장에 있던 이들을 제대로 신문할 수도 없고, 직접 참여하여 일어나는 일을 파악할 수도 없으니, 설령 그 자리에 있다 하더라도 어떤 의미에서는 있으면서도 있지 않은 셈이다.