[IDEM libro tertio de adulteriis. ] §48.5.28.prSi postulauerit accusator, ut quaestio habeatur de seruo adulterii accusato, siue uoluit ipse interesse siue noluit, iubent iudices eum seruum aestimari, et ubi aestimauerint, tantam pecuniam et alterum tantum eum, qui nomen eius serui detulerit, ei ad quem ea res pertinet dare iubebunt.
告発人が、姦通罪で告発された奴隷について拷問による尋問が行われることを要求した場合、彼自身が立ち会うことを望んだか否かにかかわらず、裁判官らはその奴隷の価格を査定することを命じ、査定した上で、その奴隷の告発を行った者が、その件が帰属する者に対して、その査定額の二倍の金銭を支払うよう命じるものとする。
§48.5.28.1Sed dispiciamus, cui ista poena praestanda sit, quia lex eum nominauit 'ad quem ea res pertinebit'.
しかし、この賠償が誰に支払われるべきかを検討しよう。 なぜなら、法は「その件が帰属することになる者」と指名しているからである。
igitur bonae fidei emptorem, quamuis ab eo emerit qui dominus non est, recte dicemus eum esse, ad quem ea res pertinet.
したがって、善意の買主は、たとえ所有者ではない者から買い受けたとしても、その件が帰属する者であると正当に言うことができる。
§48.5.28.2Eum quoque, qui pignori accepit, magis admittimus in eadem causa esse, scilicet quia intererat eius quaestionem non haberi.
質に取った者もまた、同じ状況にあると私たちはより認める。 すなわち、その尋問が行われないことがその者にとっての利益であったからである。
§48.5.28.3Sed et si usus fructus in seruo alienus sit, inter dominum et fructuarium diuidi debet aestimatio.
しかし、奴隷における用益権が他人のものである場合も、査定額は所有者と用益権者の間で分割されなければならない。
§48.5.28.4Et si communis plurium seruus erit, utique inter eos quoque erit aestimatio diuidenda.
また、もし奴隷が複数人の共有であるならば、当然彼らの間でも査定額は分割されるべきである。
§48.5.28.5Si liber homo, dum seruus existimatur, tortus sit, quia et ipse condicionem suam ignorat: magis admittit Caecilius actionem utilem ipsi dandam aduersus eum, qui per calumniam appetit, ne impunita sit calumnia eius ob hoc, quod liberum hominem quasi seruum deduxit in quaestionem.
もし自由人が、奴隷とみなされている間に、彼自身も自分の身分を知らないために、拷問にかけられた場合、カエキリウスは、悪意の告訴によって彼を陥れようとした者に対して、彼自身に有用訴権が与えられるべきであることをより認めている。 それは、彼が自由人をあたかも奴隷であるかのように尋問に引き出したことによって、その悪意の告訴が処罰されないままにならないようにするためである。
H §48.5.28.6aberi quaestionem lex iubet de seruis ancillisque eius, de quo uel de qua quaereretur, parentisue utriusque eorum, si ea mancipia ad usum ei a parentibus data sint.
H 法は、尋問の対象とされている男または女、あるいは彼らの両親の奴隷であって、それらの奴隷が両親から彼(女)の使用のために与えられていたものについて、尋問を行うことを命じている。
diuus autem Hadrianus Cornelio Latiniano rescripsit et de exteris seruis quaestionem haberi.
しかし、神君ハドリアヌスは、コルネリウス・ラティニアヌスに対し、第三者の奴隷についても尋問が行われると勅答した。
§48.5.28.7Quaestioni interesse iubentur reus reaue et patroni eorum et qui crimen detulerit, interrogandique facultas datur patronis.
尋問には、被告人(男または女)と彼らの弁護人たち、および犯罪を告発した者が立ち会うよう命じられ、弁護人たちには問い尋ねる権能が与えられる。
§48.5.28.8De eo quoque seruo, in quo usum fructum reus habuit, magis est, ut quaestio haberi possit: licet enim seruus eius non fuerit, in seruitute tamen fuisse uidetur: nec tam proprietatis causa ad quaestionem quam ministerii pertinet.
被告人が用益権を有していた奴隷についても、尋問が行われ得るとするのがより妥当である。 なぜなら、たとえその奴隷が被告人のものではなかったとしても、隷属状態にあったとみなされるからであり、また所有権という理由よりも、役務という点で尋問に関係するからである。
§48.5.28.9Ergo et si bona fide seruiat reo seruus alienus, admittet quis interrogari eum per quaestionem posse.
したがって、もし他人の奴隷が善意で被告人に仕えている場合でも、その者が尋問によって問い尋ねられ得ることを、人は認めるであろう。
§48.5.28.10Sed et si seruus sit, cui fideicommissa libertas debetur uel statuta speratur, torqueri eum posse magis est.
しかし、もし信託遺贈による自由が義務づけられているか、あるいは定められた自由が期待されている奴隷であっても、彼が拷問にかけられ得るとするのがより妥当である。
§48.5.28.11Iubet lex eos homines, de quibus quaestio ita habita est, publicos esse: proinde in communi partem publicamus: in proprio, cuius usus fructus alienus est, nudam proprietatem: in quo tantum usum fructum habuit reus, magis est, ut perceptio usus fructus ad publicum incipiat pertinere: alienum seruum utique non publicabimus.
法は、このように尋問が行われた者たちを公有とすることを命じている。 したがって、共有奴隷においては、その持分を公有(没収)とする。 他人に用益権がある自己の奴隷においては、裸の所有権を没収する。 被告人が用益権のみを有していた場合においては、用益権の収取が公に帰し始めるとするのがより妥当である。 他人の奴隷については、言うまでもなく没収しない。
ratio autem publicandorum seruorum ea est, ut sine ullo metu uerum dicant et ne, dum timeant se in reorum potestatem regressuros, obdurent in quaestione.
奴隷を公有とする理由は、彼らがいかなる恐れもなしに真実を語るため、また被告人の支配下に戻ることを恐れるあまり、尋問において頑なになることがないようにするためである。
§48.5.28.12Non tamen prius publicantur, quam quaestio de illis habita fuerit.
しかし、彼らについての尋問が行われる前には公有とされない。
§48.5.28.13Sed et si negauerint, nihilo minus publicantur: ratio enim adhuc eadem est, ne, dum hi sperant se in potestatem dominorum reuersuros si negauerint, spe meriti collocandi in mendacio perseuerent.
しかし、たとえ彼らが否定したとしても、それにもかかわらず公有とされる。 なぜなら、その理由はなおも同一であり、彼らが否定すれば主人の支配下に戻ることを期待して、恩恵を施す希望から、嘘をつき続けることがないようにするためである。
§48.5.28.14Sed et serui accusatoris, si de his quaestio habita sit, publicantur: eius enim serui ne mentiantur, merito a dominio eius recedunt.
しかし、告発人の奴隷についても、もし彼らについて尋問が行われたならば、公有とされる。 なぜなら、告発人の奴隷が嘘をつくことがないよう、当然のこととして彼の所有権から離脱するからである。
extranei uero non habent cui gratificentur.
一方、第三者の奴隷には、誰に対しておもねるべき相手もいない。
§48.5.28.15Si reus uel rea absoluti fuerint, aestimari per iudices lex damnum uoluit, siue mortui fuerint, quantae pecuniae ante quaestionem fuerint, siue uiuent, quantae pecuniae in his damnum datum fuerit factumue esset.
もし被告人の男または女が無罪となった場合、法は裁判官によって損害が査定されることを欲した。 すなわち、もし彼らが死亡しているならば、尋問前にどれほどの価値であったかによって、もし生存しているならば、彼らにおいてどれほどの金額の損害が与えられたか、あるいは生じたかによって査定されるのである。
§48.5.28.16Notandum est, quod capite quidem nono cauetur, si seruus adulterii accusetur et accusator quaestionem in eo haberi uelit, duplum pretium domino praestari lex iubet, at hic simplum.
注目すべきは、第9章においては、もし奴隷が姦通罪で告発され、告発人がその奴隷について尋問が行われることを望む場合、法は所有者に二倍の価格が支払われるべきことを命じているが、ここでは等倍であるということである。