Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §48.10.15.pr-48.10.15.6

遺言書筆記者による自己有利な条項とクラウディウス勅令

8281 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

カリストラトゥスは、他人の遺言書を執筆する者が自身に有利な遺贈や自由の規定を書き加えた場合を禁じるクラウディウス勅令およびコルネリウス法、元老院決議の適用範囲について論じ、奴隷や肉親、条件付遺言の特殊例を検討している。

[CALLISTRATUS libro primo quaestionum. ] §48.10.15.prDiuus Claudius edicto praecepit adiciendum legi Corneliae, ut, si quis, cum alterius testamentum uel codicillos scriberet, legatum sibi sua manu scripserit, proinde teneatur ac si commisisset in legem Corneliam, et ne uel is uenia detur, qui se ignorasse edicti seueritatem praetendant.
[カリストラトゥス『疑問集』第1巻] 神君クラウディウスは勅令により、他人の遺言書あるいは補足遺言を書いている際に、自身の文字で自分に対する遺贈を書き加えた者は、コルネリウス法に違反したのと同様に責任を負うものとし、また勅令の厳格さを知らなかったと主張する者に対しても、いかなる容赦も与えられないという規定をコルネリウス法に追加すべきことを命じた。
scribere autem sibi legatum uideri non solum eum qui manu sua id facit, sed etiam qui per seruum suum uel filium, quem in potestatem habet, dictante testatore legato honoratur.
他方、自分自身に遺贈を書き加えたと見なされるのは、自身の文字でそれを行う者だけでなく、遺言者の口述によって、自分が権力内に有する奴隷または息子を通じて遺贈を授けられる者も同様である。
§48.10.15.1Plane constitutionibus principalibus cauetur, ut, si testator specialiter subscriptione sua declarauerit dictasse seruo alicuius, ut domino eius legatum ab heredibus suis daretur, id ualere, nec generalem subscriptionem testatoris ualere aduersus senatus consulti auctoritatem et ideo legatum pro non scripto habendum et seruo, qui etiam sibi legatum adscripsit, ueniam dari.
もっとも、皇帝憲章においては次のことが規定されている。 もし遺言者が、自らの署名の中で、ある者の奴隷に対して、その主人に自らの相続人たちから遺贈が与えられるよう口述したことを特に明確に宣言した場合には、それが有効であるということ、そして、遺言者の一般的な署名は元老院決議の権威に反しては有効ではなく、それゆえ遺贈は書かれなかったものとみなされるべきであり、かつ、同じく自身のために遺贈を書き加えた奴隷には、容赦が与えられるということ。
ego tutius esse puto ueniam petendam ab imperatore, scilicet eo quod relictum est abstinentibus.
私は、遺贈されたものを辞退する者たちについては、皇帝に容赦を求める方がより安全であると考える。
§48.10.15.2Item senatus censuit, ut, si seruus domini sui iussu testamento codicillisue libertatem sibi adscripserit, ob eam rem, quod ipsius manu adscriptum est, minus liber sit: sed libertas ei ex fideicommissi causa praestatur: si modo post eam scripturam manu sua testator testamento codicillisue subscripserit.
同様に元老院は、もし奴隷がその主人の命令によって遺言書または補足遺言の中に自分への自由を書き加えた場合、彼自身の文字で書き加えられたというその事実を理由に、自由が直ちに認められるわけではないが、自由は彼に対して信託の理由に基づき与えられる、と議決した。 ただし、その書き込みの後に、遺言者が自らの文字で遺言書または補足遺言に署名した場合に限る。
§48.10.15.3Et quatenus de sola specie fideicommissae libertatis hoc senatus consulto continebatur, diuus Pius rescripsit sententiam magis sequendam esse huius senatus consulti quam scripturam: nam seruos, cum dominis suis parent, necessitate potestatis excusari, si tamen accedat domini auctoritas subscribentis se ea dictasse et recognouisse: uideri enim ait ipsius domini manu scripta, cuius uoluntate ea scripta sunt.
そして、この元老院決議には信託による自由という単一の事例についてのみ含まれていたため、神君ピウスは、この元老院決議の文言よりも、その精神がより従われるべきであると勅答した。 なぜなら、奴隷は自らの主人に従う際、権力の必要性によって免責されるからである。 ただし、自分がそれらを口述し、確認したと署名する主人の同意が加わる場合に限る。 なぜなら、それらが書かれることを望んだ主人自身の文字で書かれたと見なされる、と彼は言っているからである。
'Quod tamen', inquit, 'ad liberas personas, in quas nullum ius testator habuerit, extendi non debet: quaeri tamen debet, an aeque subsequendi necessitas et honesta excusatio est non facientibus, quod non sit concessum'.
「しかしながら、これ」と彼は言う。 「は、遺言者がいかなる権利も有していなかった自由人には拡張されるべきではない。 しかし、許されていないことを行わない者たちに、同様の従うべき必要性と正当な免責が存在するかどうかは問われなければならない。
§48.10.15.4Matri quoque, cui per seruum suum dictante filio legatum scriptum esset, ueniam tribuendam legis Corneliae placuit.
」息子の口述によって、自らの奴隷を通じて遺贈が書かれた母親に対しても、コルネリウス法の免責が与えられるべきであると決定された。
§48.10.15.5Idem in filiam, quae dictante matre sua per ignorantiam iuris legatum sibi scripserat, senatus censuit.
母親の口述によって、法の無知から、自分自身に遺贈を書き加えた娘についても、元老院は同様の決定を下した。
§48.10.15.6Si quis duobus heredibus institutis adiecerit, ut, si alteruter heres sine liberis decessisset, ei qui superesset et liberos haberet hereditas redderetur uel, si uterque sine liberis decessisset, hereditas (deinde alia manu) scriptori testamenti restituetur: placet testamentario poenam legis Corneliae remitti.
もしある者が、二人を相続人に指定した上で、もしどちらか一方の相続人が子供なしに死亡した場合には、生存しておりかつ子供を持つ者に遺産が引き渡されるべきこと、あるいは、もし双方が子供なしに死亡した場合には、遺産が(その後、別の筆跡で)遺言書の執筆者に返還されるべきことを書き加えた場合、その遺言執筆者に対して、コルネリウス法の罰が免除されると決定されている。
sed benignius est, ut etiam ea, quae supra scripta sunt, simili modo consequatur.
しかし、より寛大な見解によれば、彼は上記に記されたものをも同様に取得できるとされる。

語釈・文法注

  1. §48.10.15.prscribere autem sibi legatum uideri — 不定詞 `uideri` は、前の `praecepit` から継続する間接話法(対格不定詞構文)の文脈において、勅令の解釈上「〜と見なされる(〜と考えられている)」という一般的法理の提示を行っている。その主語は `eum... sed etiam [eum] qui...` である。
  2. §48.10.15.3non facientibus, quod non sit concessum — 否定の `non` が `facientibus`(現在分詞与格)を修飾するこの表現は、法的に許されていない行為(遺言への自己有利な加筆)を「行わない」でいる自由人について、主人の命令に服従せざるを得ない奴隷のような「従うべき必然性」や「正当な免責」が同様に認められるか(すなわち、自由人は奴隷とは異なり命令を拒絶できるため、不法行為を行った場合の言い訳は成り立たない)という文脈的な対比を提示している。
  3. §48.10.15.6restituetur — 未来直説法 `restituetur`(還付されるであろう)は、遺言書に記載された条件節(si... decessisset)の帰結節として用いられている。全体が間接話法(ut 節以下)の中に置かれているため本来は接続法(restituatur 等)が期待されるが、ここでは遺言書の文面を直接的に模して記述されているか、あるいは写本上の異読を示している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §48.10.15.pr-48.10.15.6. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:48.10.15.pr-48.10.15.6

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。