Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §48.10.14.pr-48.10.14.2

自己や共有奴隷への遺贈書き加えとコルネリウス法

8280 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

自立した息子が父の遺言で共有奴隷への遺贈を書き加えた場合の免責と罰、不法な書き加えによる遺贈の無効の範囲、および夫が持参奴隷を解放した後の遺言書で自身に遺贈を書き加えた場合における夫の罰と妻への財産返還義務を論じる。

[PAULUS libro uicensimo secundo quaestionum. ] §48.10.14.prFilius emancipatus cum scriberet patris testamentum, iussu patris seruo communi Titii et suo legatum adscripsit: quaero quis exitus quaestionis sit.
[パウルス『疑問集』第22巻] 自立した息子が父の遺言書を書いていた際、父の命令によって、ティティウスと自分自身の共有の奴隷に対する遺贈を書き加えた。 私は、この問いの結末がどうなるかを尋ねる。
respondit: plures quaestiones coniunxisti.
答えた。 「あなたは複数の問いを結合させた。
et quidem quantum ad senatus consultum, quo prohibemur nobis uel his, quos in potestate habemus, adscribere legatum, emancipatus quoque filius eadem poena tenebitur, licet iussu patris scripserit: excusatus enim is uidetur qui in potestate est sic ut seruus, si tamen iussum ex subscriptione testatoris appareat: sic enim inueni senatum censuisse.
まず、私たち自身や、私たちが権力内に有する者たちに遺贈を書き加えることを禁じている元老院決議に関して言えば、自立した息子であっても、父の命令によって書いたとしても、同じ罰に服することになる。 なぜなら、免責されると見なされるのは、奴隷のように[父親の]権力内にある者だけであり、それも命令が遺言者の署名から明らかな場合に限られるからである。 実際、元老院はそのように議決したと私は知った。
§48.10.14.1Sequens quaestio est, an, quoniam placet id quod illicite scriptum est pro non scripto esse, quod seruo communi scribentis et alterius adscriptum est, utrum in totum pro non scripto sit an quantum ad eum tantum qui adscripsit, ceterum socio totum debeatur.
」次の問いは、不法に書かれたものは「書かれなかったもの」とされるのが法理であるため、書いた者と他者との共有奴隷に書き加えられたものは、全体として「書かれなかったもの」となるのか、それとも書き加えた者の分についてのみそうなり、他方で共有者に[遺贈の]全部が支払われるべきなのか、という点である。
et inueni Marcellum apud Iulianum adnotasse.
そして私は、マルケルスがユリアヌスの著作に注記しているのを見出した。
nam cum Iulianus scripsisset, si sibi et Titio scripsisset aut seruo communi, cum pro non scripto sit, facillime quaeri posse, quantum Titio et socio adquiratur ita: adicit iste Marcellus: quemadmodum socio debebitur, si quasi falsum nomen serui subducitur? quod et in praesenti quaestione obseruandum est.
すなわち、ユリアヌスが「もし自分自身とティティウスに対して、あるいは共有の奴隷に対して書き加えた場合、それが『書かれなかったもの』とされる以上、ティティウスや共有者にどれだけ取得されるかがきわめて容易に問われうる」と書いたのに対して、件のマルケルスは次のように付け加えている。 「もし奴隷の名があたかも偽りであるとして除外されるのだとしたら、どうして共有者に義務づけられることになろうか。 」これは、現在の問いにおいても遵守されるべきである。
§48.10.14.2Maritus seruum dotalem manumisit et in testamento eius legatum sibi adscripsit.
夫が持参財である奴隷を解放し、その[解放自由人の]遺言書の中に、自分自身への遺贈を書き加えた。
quaesitum est, quid mulier ex lege Iulia consequi possit.
妻がユリウス法に基づき何を得ることができるかが問われた。
respondi: et patronum incidere in poenam edicti diui Claudii dicendum est et filium emancipatum, licet praeteriti possint petere possessionem bonorum.
私は答えた。 パトロヌス[夫]も神君クラウディウスの勅令の刑罰に陥ると言うべきであり、また自立した息子についても同様である。 たとえ遺言で除外された者たちが遺産占有を請求できるとしてもである。
ergo si nihil habet patronus ex bonis liberti, non tenebitur mulieri.
それゆえ、もしパトロヌスが解放自由人の遺産から何も得ていないなら、彼は妻に対して義務を負わない。
an ideo teneri potest, quod adiectum est in lege 'aut dolo fecit, quo minus ad eum perueniat'? sed nihil fecit in fraudem mulieris: non enim aduersus illam hoc excogitauit.
それとも、法の中に「あるいは[財産が]彼女に帰属しないように悪意でそうした」と付け加えられていることを理由に、[パトロヌスが]義務を負い得るのだろうか。 しかし、彼は妻を害するために何も行っていない。 なぜなら、彼は彼女に対してこれを企てたわけではないからである。
an ideo non denegamus huic actiones, quoniam alii restituturus est? adquin cum is, qui sibi iussu testatoris legatum adscripsit, etiam si fidei suae, similiter iubente testatore, commisisset, ut id alii restitueret, senatus iussit eum nihilo minus legato abstinere idque apud heredem remanere cum onere fideicommissi.
それとも、彼が他の者に[遺贈されたものを]返還することになっているからという理由で、私たちは彼に対する訴権を拒否しないのだろうか。 しかし、遺言者の命令によって自身に遺贈を書き加えた者が、たとえ(同じく遺言者の命によって)信託の形でそれを他者に返還する義務を負わされていたとしても、元老院は、彼がそれでもなお遺贈を辞退し、それが信託の負担を伴ったまま相続人のもとに留まるよう命じたのである。

語釈・文法注

  1. §48.10.14.prexcusatus enim is uidetur qui in potestate est sic ut seruus — excusatus uidetur(免責されると見なされる)の主語は先行詞 is であり、関係節 qui in potestate est sic ut seruus(奴隷のように権力内にある者、すなわち家子や奴隷自身)によって限定されている。自立した息子(filius emancipatus)は、もはや父親の家父権(patria potestas)に服していないため、この免責の対象から除外され、たとえ父の命令であっても書いた場合は処罰されるという対比を示す。
  2. §48.10.14.1an, quoniam placet id quod illicite scriptum est pro non scripto esse, quod seruo communi scribentis et alterius adscriptum est, utrum in totum pro non scripto sit an quantum ad eum tantum qui adscripsit — 極めて複雑な二重の疑問節の入れ子構造。主節の an(〜かどうか)に導かれる名詞節の中に、理由を表す quoniam 節(不法に書かれたものは書かれなかったものとされるのが法理であるため)が挿入され、さらに主語となる quod 節(書いた者と他者の共有奴隷に書き加えられた遺贈)が置かれている。それに続いて、utrum... an...(全体として書かれなかったものとされるべきか、それとも書き加えた者の分についてのみそうなるべきか)という選択疑問が提示され、全体の問いを構成している。
  3. §48.10.14.1si quasi falsum nomen serui subducitur — マルケルスによる批判的見解の核心。共有奴隷の遺贈において、書いた共同所有者の持分が無効化される際、その奴隷自身の受贈能力(名義)そのものが「あたかも偽り(falsum nomen)として取り除かれる」ように扱われるため、奴隷全体の権利取得能力が否定され、結果として共有者(socio)にも何ら取得されない(in totum pro non scripto となる)という結論を比喩的に説明している。
  4. §48.10.14.2adquin cum is, qui sibi iussu testatoris legatum adscripsit... senatus iussit eum nihilo minus legato abstinere — adquin(しかしながら、実際には)に導かれる対比。自己への遺贈の書き加えが、遺言者の明示的な命令(iussu testatoris)や、他者への返還義務(fideicommissum)を伴うものであっても、元老院決議による禁止規定は厳格に適用され、本人の受け取りが認められない(legato abstinere)ことを示し、直前の「他者への返還義務があるからといって訴権が与えられるわけではない」という結論の法理的根拠となっている。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §48.10.14.pr-48.10.14.2. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:48.10.14.pr-48.10.14.2

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。