[ULPIANUS libro quinquagensimo sexto ad edictum. ]
[ウルピアーヌス著『告示註釈』第56巻] 告示官は言う。
§47.8.4.prPraetor ait: 'Cuius dolo malo in turba damnum quid factum esse dicetur, in eum in anno, quo primum de ea re experiundi potestas fuerit, in duplum, post annum in simplum iudicium dabo'.
「群衆の中で、誰かの悪意によって何らかの損害が与えられたとされる場合、その者に対し、その件について訴えを提起する機会が最初に生じた年から1年以内であれば2倍の、1年経過後は1倍の訴訟を私は認めよう」。
§47.8.4.1Hoc edictum de eo damno proponitur, quod quis in turba dedit.
この告示は、誰かが群衆の中で与えた損害について提示されている。
§47.8.4.2Turbam autem appellatam Labeo ait ex genere tumultus idque uerbum ex Graeco tractum ἀπὸ τοῦ θορυβεῖν.
なお、ラベオは、「群衆」という名は騒乱の一種に由来して呼ばれたものであり、この語はギリシア語の「騒ぎ立てる」から引き出されたものであると言う。
§47.8.4.3Turbam autem ex quo numero admittimus? si duo rixam commiserint, utique non accipiemus in turba id factum, quia duo turba non proprie dicentur: enimuero si plures fuerunt, decem aut quindecim homines, turba dicetur.
では、私たちは何人からを「群衆」と認めるべきか。 もし2人が喧嘩を始めたとしても、それが群衆の中で行われたとは決して受け取らない。 なぜなら、2人は本来「群衆」とは呼ばれないからである。 しかし、もしそれより多く、10人または15人の人々がいたならば、群衆と呼ばれるだろう。
quid ergo, si tres aut quattuor? turba utique non erit.
では、もし3人または4人ならどうだろうか。 決して群衆ではない。
et rectissime Labeo inter turbam et rixam multum interesse ait: namque turbam multitudinis hominum esse turbationem et coetum, rixam etiam duorum.
そしてラベオは、群衆と喧嘩との間には大きな違いがあると極めて正しく述べている。 すなわち、群衆とは多数の人々の騒乱および集まりであり、喧嘩は2人の間でも成立するからである。
§47.8.4.4Hoc autem edicto tenetur non solus, qui damnum in turba dedit, sed et is, qui dolo malo fecerit, ut in turba damni quid daretur, siue illo uenerit siue non fuerit praesens: dolus enim malus etiam absentis esse potest.
そしてこの告示によって責任を問われるのは、群衆の中で損害を与えた者だけでなく、群衆の中で何らかの損害が与えられるように悪意をもって仕組んだ者も同様であり、彼がその場所に来ていたか、あるいはその場にいなかったかは問わない。 なぜなら、悪意はその場に不在の者にも認められ得るからである。
§47.8.4.5Hoc edicto dicendum est etiam eum teneri, qui uenit et in turba fuit auctor damni dandi, si tamen et ipse inter turbam fuit, cum damnum daretur, et dolo malo fuit: nam et huius dolo malo in turba damni quid factum esse negari non potest.
この告示において、その場に来て群衆の中で損害発生の扇動者となった者も、損害が与えられた時に彼自身も群衆の中にいて、かつ悪意があったならば、責任を問われると言うべきである。 なぜなら、この者の悪意によっても、群衆の中で何らかの損害が与えられたことは否定できないからである。
§47.8.4.6Si quis aduentu suo turbam concitauit uel contraxit, uel clamore uel facto aliquo uel dum criminatur aliquem uel dum misericordiam prouocat: si dolo malo eius damnum datum sit, etiamsi non habuit consilium turbae cogendae, tenetur.
もし誰かが自分の到着によって群衆を扇動し、あるいは集めた場合、それが大声によるものであれ、何らかの行為によるものであれ、あるいは誰かを非難している間であれ、同情を引いている間であれ、彼の悪意によって損害が与えられたならば、たとえ彼に群衆を集める意図がなかったとしても、彼は責任を負う。
uerum est enim dolo malo eius in turba damni quid datum: neque enim exigit praetor, ut ab ipso sit turba conuocata, sed hoc, ut dolo alicuius in turba damnum datum sit.
彼の悪意によって群衆の中で何らかの損害が与えられたというのは真実だからである。 なぜなら、告示官は彼自身によって群衆が召集されたことを求めているのではなく、誰かの悪意によって群衆の中で損害が与えられたことを求めているからである。
eritque haec differentia inter hoc edictum et superius, quod ibi de eo damno praetor loquitur, quod dolo malo hominibus coactis datum est uel raptum etiam non coactis hominibus: at hic de eo damno, quod dolo malo in turba datum est, etiamsi non ipse turbam coegit, sed ad clamorem eius uel dicta uel misericordiam turba contracta est, uel si alius contraxit uel ipse ex turba fuit.
そして、この告示と前の告示との違いは次のようになる。 すなわち、前の告示では、悪意をもって集められた人々によって与えられた損害、または人々が集められていない場合でも強奪されたものについて告示官が述べているのに対し、この告示では、彼自身が群衆を集めたのではないとしても、彼の叫び声や言葉、あるいは同情の誘いによって群衆が集まった場合、または他の誰かが集めた場合、あるいは彼自身が群衆の一員であった場合を含め、群衆の中で悪意をもって与えられた損害について述べているという点である。
§47.8.4.7Idcirco illud quidem edictum propter atrocitatem facti quadrupli poenam comminatur, at hoc dupli.
それゆえ、あちらの告示は行為の凶悪さゆえに4倍の罰を科すとしているが、こちらの告示は2倍である。
§47.8.4.8Sed et hoc et illud intra annum tribuit experiundi facultatem: post annum in simplum competit.
しかし、こちらとあちらの双方の告示とも、1年以内は提訴の機会を与えており、1年経過後は1倍の額について認められる。
§47.8.4.9Loquitur autem hoc edictum de damno dato et de amisso, de rapto non: sed superiori edicto ui bonorum raptorum agi poterit.
ただし、この告示は「与えられた損害」および「失われたもの」について述べており、「強奪されたもの」については述べていない。 しかし、前の告示によって強奪財産訴訟を提起することができる。
§47.8.4.10Amissa autem dicuntur ea, quae corrupta alicui relinquuntur, scissa forte uel fracta.
なお、「失われたもの」とは、損壊されて誰かの元に残されたもの、例えば引き裂かれたり、壊されたりしたものを言う。
§47.8.4.11Haec autem actio in factum est et datur in duplum, quanti ea res erit: quod ad pretium uerum rei refertur.
そして、この訴訟は事実に基づく訴訟であり、その物の価値がいくらになるかの2倍の額が与えられる。 これはその物の真の価格を基準とする。
et praesentis temporis fit aestimatio: et semper in duplum intra annum est.
そして評価は現在の時点で行われ、1年以内は常に2倍となる。
§47.8.4.12Docereque actor in turba damnum esse datum debet: ceterum si alibi datum sit quam in turba, cessabit haec actio.
そして、原告は群衆の中で損害が与えられたことを証明しなければならない。 それ以外の、群衆の中ではない別の場所で与えられた場合には、この訴訟は適用されない。
§47.8.4.13Si, cum seruum meum Titius pulsaret, turba fuerit collecta isque seruus in ea turba aliquid perdiderit, cum eo qui pulsabat agere possum, quippe cum in turba dolo malo damnum datum sit: sic tamen, si, ut damnum daret, ideo coeperat caedere.
もし、ティティウスが私の奴隷を殴っている時に群衆が集まり、その奴隷がその群衆の中で何かを失ったならば、私は殴った者を相手に訴えを提起することができる。 なぜなら、群衆の中で悪意によって損害が与えられたからである。 ただし、これは彼が損害を与える目的で殴り始めた場合に限られる。
ceterum si alia causa uerberandi fuit, cessat actio.
それ以外のたたく理由があったならば、訴訟は適用されない。
§47.8.4.14Sed et si quis ipse turbam conuocasset, ut turba coram seruum uerberaret iniuriae faciendae causa, non damni dandi consilio, locum habet edictum.
また、損害を与える意図ではなく、群衆の面前で奴隷を殴って侮辱を与える目的で、彼自身が群衆を召集した場合であっても、この告示は適用される。
uerum est enim eum, qui per iniuriam uerberat, dolo facere et eum, qui causam praebuit damni dandi, damnum dedisse.
なぜなら、不法に殴る者は悪意をもって行っているのであり、損害発生の機会を提供した者は損害を与えたのであるというのは真実だからである。
§47.8.4.15In seruum autem et in familiam praetor dat actionem.
なお、奴隷および奴隷家族に関しても、告示官は訴訟を認めている。
§47.8.4.16Quae de heredibus ceterisque successoribus in ui bonorum raptorum actione diximus, et hic erunt repetita.
私たちが強奪財産訴訟において相続人およびその他の承継人について述べたことは、ここでも繰り返されることになる。