Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §45.1.115.pr-45.1.115.2

出頭または引渡の不履行に対する違約金条項と期日の有無

7462 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

パピニアヌスは、出頭や物の引渡しを怠った場合に金銭を支払うという問答契約(違約金条項など)において、履行期日の指定の有無や条件成就の時期、および契約の表現形式が効力に与える影響について、ペガススやサビヌス、ムキウスの見解を引きつつ論じている。

[PAPINIANUS libro secundo quaestionum. ]
[パピニアヌス、『法問集』第2巻] 私は次のように問答契約を結んだ。
§45.1.115.prIta stipulatus sum: 'te sisti in certo loco: si non steteris, quinquaginta aureos dari spondes?' si dies in stipulatione per errorem omissus fuerit, cum id ageretur, ut certo die sisteres, inperfecta erit stipulatio, non secus ac si quod pondere numero mensura continetur sine adiectione ponderis numeri mensurae stipulatus essem, uel insulam aedificari non demonstrato loco, uel fundum dari non adiecto nomine.
「特定の場所にあなたが出頭すること。 もし出頭しなかったならば、50アウレウス金貨が支払われることを約束するか? 」特定の日に出頭することが合意されていたにもかかわらず、もし過誤によって問答契約において期日が省略されたならば、その問答契約は不完全なものとなる。 それは、重量、個数、尺度によって計られるべき物を、その重量、個数、尺度の指定なしに私が問答契約で求めた場合、あるいは建設されるべき賃貸集合住宅の場所が示されていない場合、もしくは引き渡されるべき土地の名前が付記されていない場合と少しも異ならない。
quod si ab initio id agebatur, ut quocumque die sisteres et, si non stetisses, pecuniam dares, quasi quaelibet stipulatio sub condicione concepta uires habebit, nec ante committetur, quam fuerit declaratum reum promittendi sisti non posse.
これに対して、もし当初から、あなたがどの日であれ出頭すること、そしてもし出頭しなかったならば金銭を支払うことが合意されていたならば、条件付きで構成された他の任意の問答契約と同様に効力を持つであろうし、約束の債務者が出頭不可能であることが明らかになるまでは、条件が成就することはない。
§45.1.115.1Sed et si ita stipulatus fuero: 'si in Capitolium non ascenderis' uel 'Alexandriam non ieris, centum dari spondes?' non statim committetur stipulatio, quamuis Capitolium ascendere uel Alexandriam peruenire potueris, sed cum certum esse coeperit te Capitolium ascendere uel Alexandriam ire non posse.
しかしまた、私が次のように問答契約を結んだ場合も同様である。 「もしあなたがカピトリウムに登らなかったならば、あるいはアレクサンドリアに行かなかったならば、100が支払われることを約束するか? 」あなたがカピトリウムに登るか、あるいはアレクサンドリアに到着することが可能であったとしても、直ちには問答契約は成就せず、あなたがカピトリウムに登ること、あるいはアレクサンドリアに行くことが不可能であることが確実になったときに初めて成就する。
§45.1.115.2Item si quis ita stipuletur: 'si Pamphilum non dederis, centum dari spondes?' Pegasus respondit non ante committi stipulationem, quam desisset posse Pamphilum dari.
同様に、もしある人が次のように問答契約を結んだとする。 「もしパンピルスを引き渡さなかったならば、100が支払われることを約束するか? 」ペガススは、パンピルスが引き渡されることが不可能になるまでは、問答契約は成就しないと回答した。
Sabinus autem existimabat ex sententia contrahentium, postquam homo potuit dari, confestim agendum et tamdiu ex stipulatione non posse agi, quamdiu per promissorem non stetit, quo minus hominem daret, idque defendebat exemplo penus legatae.
これに対してサビヌスは、契約当事者の意図に基づき、その奴隷が引き渡され得た後は、直ちに訴えを提起でき、引き渡すことを妨げる原因が約束者の側にない限りは、問答契約に基づく訴えを提起することはできないと考えており、この見解を遺贈された食糧の例によって擁護していた。
Mucius etenim heredem, si dare potuisset penum nec dedisset, confestim in pecuniam legatam teneri scripsit, idque utilitatis causa receptum est ob defuncti uoluntatem et ipsius rei naturam.
すなわちムキウスは、相続人が食糧を引き渡すことができたのに引き渡さなかった場合、直ちに遺贈された金銭について責任を負うと記しており、これは、故人の意思およびその物自体の性質から、実用的効用のために受け入れられた。
itaque potest Sabini sententia recipi, si stipulatio non a condicione coepit, ueluti 'si Pamphilum non dederis, tantum dare spondes?', sed ita concepta sit stipulatio: 'Pamphilum dari spondes? si non dederis, tantum dari spondes?' quod sine dubio uerum erit, cum id actum probatur, ut, si homo datus non fuerit, et homo et pecunia debeatur.
したがって、もし問答契約が条件から始まっていないならば、たとえば「もしパンピルスを引き渡さなかったならば、これこれの額が支払われることを約束するか? 」ではなく、次のように問答契約が構成されているならば、サビヌスの見解が受け入れられ得る。 「パンピルスが引き渡されることを約束するか? もし引き渡さなかったならば、これこれの額が支払われることを約束するか? 」これは、もし奴隷が引き渡されなかったならば、奴隷と金銭の両方が給付義務となることが合意されていたと証明される場合には、疑いなく正しい。
sed et si ita cautum sit, ut sola pecunia non soluto homine debeatur, idem defendendum erit, quoniam fuisse uoluntas probatur, ut homo soluatur aut pecunia petatur.
しかしまた、もし奴隷が引き渡されないことによって金銭のみが給付義務となるように定められていたとしても、奴隷が引き渡されるか、あるいは金銭が請求されるか、のいずれかであることが意思であったと証明される以上、同じ見解が擁護されねばならない。

語釈・文法注

  1. §45.1.115.prte sisti — 対格 `te` と受動態現在不定詞 `sisti`(提示される、出頭させられる)からなる対格不定詞構文(AcI)であり、主動詞 `stipulatus sum`(私は問答契約を結んだ)の目的語として機能している。
  2. §45.1.115.prnec ante committetur — 動詞 `committere`(受動態 `committi`)は、条件付き契約において「条件が成就して権利・義務(または違約金債権)が発生する」ことを意味する法的な専門表現である。
  3. §45.1.115.2tamdiu ex stipulatione non posse agi, quamdiu per promissorem non stetit, quo minus — 非人称構文 `per aliquem stat, quo minus...`(…するのを人が妨げる、〜のせいで…となる)の否定形であり、「履行を妨げる原因(遅滞の責任)が債務者(約束者)の側にない限りは、問答契約に基づく訴えを提起できない」ことを意味する。
  4. §45.1.115.2si non dederis, tantum dare spondes? — 条件節から始まる純粋な条件付き契約(この場合、履行不能になるまで条件は成就しない)と、主たる債務の約束(`Pamphilum dari spondes?`)に違約金条項(`si non dederis...`)が続く形式を対比している。後者の場合、履行が可能であっても期日遅滞(mora)が生じた時点で違約金請求が可能となるため、サビヌスの説(遅滞による直ちの提訴)が適用可能であると論じられている。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §45.1.115.pr-45.1.115.2. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:45.1.115.pr-45.1.115.2

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。