[PROCULUS libro secundo epistularum. ] §45.1.113.prCum stipulatus sim mihi, Procule, si opus arbitratu meo ante kalendas Iunias effectum non sit, poenam, et protuli diem: putasne uere me posse dicere arbitratu meo opus effectum non esse ante kalendas Iunias, cum ipse arbitrio meo aliam diem operi laxiorem dederim? Proculus respondit: non sine causa distinguendum est interesse, utrum per promissorem mora non fuisset, quo minus opus ante kalendas Iunias ita, uti stipulatione comprehensum erat, perficeretur, an, cum iam opus effici non posset ante kalendas Iunias, stipulator diem in kalendis Augustis protulisset.
[プロクルス、『書簡集』第2巻] プロクルスよ、私が自分自身のために、「もし私の裁定によって6月1日までに工事が完成されなかったならば、違約金を(支払う)」という約束をさせ、かつ私が期日を延ばした場合において、私自身が自分の裁定によって工事に対してより緩やかな別の日を与えたのであるから、6月1日までに私の裁定によって工事が完成されなかったと、私が真実言い得ると思うか。 プロクルスは回答した。 以下の点に差異があることを区別することには理由がないわけではない。 すなわち、約束に含められていた通りに6月1日までに工事が完成されるのを妨げるような遅滞が、約束した者のせいで生じていなかったのか、それとも、すでに6月1日までに工事が完成され得ない状態になっていたときに、約束させた者が期日を8月1日へと延ばしたのか、である。
nam si tum diem stipulator protulit, cum iam opus ante kalendas Iunias effici non poterat, puto poenam esse commissam nec ad rem pertinere, quod aliquod tempus ante kalendas Iunias fuit, quo stipulator non desiderauit id ante kalendas Iunias effici, id est quo non est arbitratus ut fieret quod fieri non poterat.
なぜなら、もし工事がすでに6月1日までに完成され得なかったときに、約束させた者が期日を延ばしたのであれば、違約金は発生したと私は考えるし、また、6月1日より前に、約束させた者がそれを6月1日までに完成させることを望まなかった何らかの時間があったこと、すなわち、完成され得なかったことがなされるように彼が裁定しなかった時間は、問題にならないからである。
aut si hoc falsum est, etiam si stipulator pridie kalendas Iunias mortuus esset, poena commissa non esset, quoniam mortuus arbitrari non potuisset et aliquod tempus post mortem eius operi perficiendo superfuisset.
あるいは、もしこれが誤りであるとすれば、たとえ約束させた者が6月1日の前日に死亡していたとしても、違約金は発生しなかったことになる。 なぜなら、死者は裁定することができなかったであろうし、彼の死後にも工事を完成させるための何らかの時間(期間)が残されていたであろうからである。
et propemodum etiam si ante kalendas Iunias futurum esse coepit opus ante eam diem effici non posse, poena commissa est.
そして、ほぼ同様に、6月1日より前に、工事がその日までに完成され得ないということが確実になり始めた時点で、違約金は発生しているのである。
§45.1.113.1Cum uenderet aliquis, promisit emptori fideiussores praestari et rem uenditam liberari: quae ut liberetur, nunc desiderat emptor: in mora est is, qui ea stipulatione id futurum promisit: quaero quid iuris sit.
ある人が(物を)売却した際、買主に対して保証人が立てられること、および売却された物が解放されることを約束した。 買主は、それが解放されることを現在要求している。 あの約束によって将来そうなることを約束した者は遅滞に陥っている。 法的にどのような扱いになるかを私は尋ねる。
Proculus respondit: tanti litem aestimari oportet, quanti actoris interest.
プロクルスは回答した。 訴訟(の評価額)は、原告の履行利益と同じだけの額に評価されるべきである。