[SCAEUOLA libro uicensimo quarto digestorum. ]
[スカエウォラ『学説彙纂』第24巻より] スティクスに自由が与えられた。
§40.7.40.prSticho libertas data est: 'ab heredibus meis peto fideique eorum committo, ut rationibus redditis Stichum manumittant'.
「我が相続人たちに求め、かつその信託に委ねる、計算報告をなした後にスティクスを解放せんことを。
quaesitum est, cum ampla pecunia exacta post mortem testatoris sibi commissa reliquetur et quasdam summas a colonis exactis rationibus non intulerit hereditatemque spoliauerit apertis clam horreis sublatisque supellectili et ueste et apothecis exhaustis: an non prius ei fideicommissa libertas debeatur, quam ea, quae mala ratione reliquatus est quae furatus est, reposuerit.
」遺言者の死後に回収された多額の金銭が彼に委ねられて残されていたが、小作人から回収されたいくつかの金額を計算書に計上せず、かつ人目を盗んで倉庫を開けて家具や衣服を持ち去り、またワイン貯蔵庫を空にして相続財産を略奪した場合に、彼が、不正な計算によって滞納したもの、および窃盗したものを返還するまでは、信託遺贈による自由が彼に与えられるべきではないのではないか、が問われた。
respondit non prius ei fideicommissam libertatem praestandam, quam et reliqua et omnia, quae per eum abessent, restituisset.
回答した。 彼が残高および彼によって失われたすべてのものを返還するまでは、信託遺贈による自由は提供されるべきではない。
'Pamphilus liber esto peculio suo heredibus uere dato'.
「パンフィルスは、自らの特有財産を相続人に真実引き渡したときに、自由であるべし。
quaesitum est, cum plus domino debeat quam in peculio habeat et omnes res, quas in peculio habebat, bona fide heredibus dederat, an libertas ex testamento competat.
」彼が主人に対して特有財産中に有している以上の債務を負っており、かつ特有財産中に有していたすべての物を善意で相続人たちに引き渡した場合に、遺言に基づく自由が認められるかが問われた。
respondit nihil proponi, cur non competeret.
回答した。 認められないとする理由は提示されていない。
§40.7.40.1Pamphilo liberto, quem heredem ex parte instituerat, Stichum seruum praelegauerat et ei libertatem his uerbis dederat: 'ita ut, si tibi ex die mortis meae per annos continuos quinque menstruos sexagenos dederit, tunc eum manumittas'.
一部の相続人に指定していた解放自由人パンフィルスに対し、奴隷スティクスを予備遺贈し、かつ彼に対して次の言葉で自由を与えていた。 「ただし、もし彼が私の死亡の日から5年の継続する期間にわたって、毎月60をあなたに支払うならば、そのときに彼を解放すべし。
§40.7.40.2Pamphilus ante quinquennium moriens heredibus institutis filio et uxore de eodem Sticho ita cauit: 'Stichus seruus, qui mihi testamento patroni mei certa condicione relictus est, iubeo det praestet filio et uxori meae sine ulla controuersia et eum tempore peracto manumittant'.
」パンフィルスは5年が経過する前に死亡し、息子と妻を相続人に指定した上で、同一のスティクスについて次のように定めた。 「私のパトローヌスの遺言によって一定の条件のもとで私に残された奴隷スティクスは、私の息子と妻に対し、いかなる争いもなしに支払い、給付することを命じる。 そして彼らは、期間が満了したときに彼を解放すべし。
quaesitum est, si Stichus sexagenos nummos menstruos non praestiterit, an impleto quinquennio fideicommissa libertas ei debeatur.
」もしスティクスが毎月60ヌンムスを給付しなかった場合、5年が満了したときに信託遺贈による自由が彼に与えられるべきかが問われた。
respondit, nisi praestitisset, fideicommissam libertatem non deberi.
回答した。 もし給付していなければ、信託遺贈による自由は与えられるべきではない。
§40.7.40.3Seruus testamento ita manumissus est: 'Stichus seruus meus actor si rationem omnem actus sui heredi meo reddiderit eoque nomine satisfecerit, liber esto eique, cum liber erit, dari uolo uiginti et peculium suum'.
奴隷が遺言において次のように解放された。 「我が管理人である奴隷スティクスは、自らの管理のすべての計算を我が相続人に報告し、かつその名目で満足を与えたならば、自由であるべし。 そして彼が自由になるとき、彼に20と自らの特有財産が与えられることを私は望む。
quaesitum est, an, si rationes, quas egit per multos annos sine subscriptione testatoris, heredi reddere paratus sit, liber ex testamento fiat, cum propter grauem ualetudinem testator non potuerit rationibus subscribere, testamento tamen subscripserit.
」もし彼が、遺言者の署名なしに長年にわたって行った計算を相続人に報告する用意があるならば、彼は遺言によって自由になるかが問われた。 なお、重病のために遺言者は計算書に署名することができなかったが、遺言書には署名していたのである。
respondit, si ex fide ratio redderetur reliquaque inferantur, liberum fore.
回答した。 もし誠実に計算が報告され、残高が支払われるならば、自由になるであろう。
§40.7.40.4Item quaero, an ea, quae exacta sunt per adiutores eius neque kalendario illata sunt aut fraudulenter acta, huic adscribi possint, cum esset praepositus.
また問う。 彼の助手たちによって回収されたものの、金利台帳に記入されなかったもの、あるいは詐欺的に扱われたものが、彼が主任であったという理由で彼に帰せられうるか。
respondit, si id esset, quod culpae eius deberet imputari, spectare ad rationis reddendae necessitatem.
回答した。 もしそれが彼の過失に帰せられるべき事由であるならば、計算を報告する義務に関連する。
§40.7.40.5Item quaero, an eorum quoque nomine ratio haberi debeat, quod neque a conductoribus praediorum neque a uilicis pensiones exegerit et insuper etiam promutuum eis dederit.
また問う。 彼が土地の賃借人や農場管理人から小作料を回収せず、さらに彼らに貸付さえ与えていたことについても、考慮されるべきか。
respondit supra responsum est.
回答した。 上で回答されたとおりである。
§40.7.40.6Item quaero, an eo nomine teneatur, quod omnem rem suam, id est peculium, exportauerit, antequam rationes redderet.
また問う。 彼が計算を報告する前に、自己の全財産、すなわち特有財産を運び出したことによって、責任を問われるか。
respondit nihil eam rem impedire condicionem, si modo ratio redderetur.
回答した。 そのことは、ただ計算が報告される限りにおいて、条件を妨げるものではない。
§40.7.40.7Titius testamento seruos actores singulos diuersis personis legauit cum adiectione 'si rationes heredi reddiderint': deinde proprio capite ita scripsit: 'omnes actores, quos legaui uel manumisero, intra quartum mensem mortis meae rationes reddere uolo et dominis, quibus a me legati sint, reddi'.
ティティウスは遺言において、管理人である個々の奴隷たちを、「もし彼らが相続人に計算を報告したならば」という付加条件を付して、別々の人々に遺贈した。 次いで、独自の条項で次のように書いた。 「私が遺贈した、あるいは解放する予定のすべての管理人は、私の死から4ヶ月以内に計算を報告することを望み、かつ彼らが私によって遺贈された相手である主人たちに引き渡されることを望む。
infra deinde alios actores liberos esse iussit aeque cum hac adiectione 'si rationes heredi reddiderint'.
」さらにその下で、彼は他の管理人たちにも同様に「もし彼らが相続人に計算を報告したならば」という付加条件を付して、自由になるよう命じた。
quaero, cum per heredem fiat, quo minus reddantur, utrum statuliberi esse desinant an nihilo minus quandoque possint reddita ratione et reliquis illatis libertatem ex testamento consequi.
問う。 相続人のせいで計算報告がなされない場合、彼らは条件付自由奴隷であることをやめるのか、それとも、それにもかかわらず、いつの日にか計算が報告され残高が支払われたときに、遺言に基づく自由を得ることができるのか。
respondit legata quidem et libertates non alias competere, quam rationes redditae essent aut per heredem staret, quo minus redderentur: uerum iudicaturo aestimandum, utrum tempus condicioni legatorum libertatiumque additum uideatur an, libero tempore reddere uolentibus reliqua, heredibus quattuor menses appositi sint, sollicito testatore cunctationi et moram eorum proscribente.
回答した。 遺贈および自由は、計算が報告されるか、あるいは相続人のせいで報告がなされなかったのでなければ、認められない。 しかし、判断を下そうとする裁判官は次のことを評価しなければならない。 すなわち、その時間が遺贈や自由の条件に付加されたものとみなされるべきか、それとも、時間を制限されずに残高を報告しようと欲する者たちのために、遺言者が彼らの引き延ばしや遅滞を心配してそれらを禁じる目的で、相続人のために4ヶ月が定められたとみなされるべきか。
melius autem est praesumptionem pro statuliberis esse.
しかし、推定は条件付自由奴隷に有利になされるのがより良い。
§40.7.40.8Argentarius coactor cum paene totam fortunam in nominibus haberet, seruis actoribus libertatem ita dedit: 'quisquis mihi heres erit, si Dama seruus meus actus sui, qui agitur nomine eius et Pamphili conserui sui, heredi meo rationes reddiderit pariaque fecerit a die mortis meae intra mensem sextum, liber esto'.
取立人たる両替商が、自らの財産のほぼすべてを債権として保有していたが、管理人である奴隷たちに次のように自由を与えた。 「誰であれ私の相続人となる者は、もし我が奴隷ダマが、彼自身およびその同僚奴隷パンフィルスの名において行われている自らの管理の計算を我が相続人に報告し、かつ私の死の日から6ヶ月以内に決済を完了したならば、自由であるべし。
quaesitum est, an haec uerba 'pariaque fecit' ad omnia nomina pertineant exceptis perditis, ut hoc significent 'si omnem pecuniam 'ab omnibus exegerint et heredi soluerint uel eo nomine satisfecerint' et, si in exactione nominum cessauerint intra sex menses, libertas illis non competat.
」この「かつ決済を完了した」という言葉が、回収不能なものを除いたすべての債権に及ぶのか、すなわち「もし彼らがあらゆる人々からすべての金銭を回収し、相続人に支払うか、またはその名目で満足を与えたならば」ということを意味するのか、そして、もし6ヶ月以内に債権の回収を怠ったならば、彼らに自由は認められないのか、が問われた。
respondit manifestam esse condicionem uerbis testamenti supra scriptis positam: igitur ita demum liberos fore, si aut ei pareant aut per heredem stet, quo minus pareant.
回答した。 上に記された遺言の文言によって設定された条件は明白である。 したがって、彼らがその条件に従うか、あるいは相続人のせいで彼らがそれに従うことができなかった場合にのみ、彼らは自由になるであろう。