[IDEM libro sexto disputationum. ]
[同人『討論集』第6巻] 信託による自由は次のように与えられ得る。
§40.5.46.prFideicommissa libertas ita potest dari: 'heres, si uolueris, fidei tuae committo, ut Stichum manumittas', quamuis nihil aliud in testamento potest ualere ex nutu heredis.
「相続人よ、もしあなたが望むなら、スティクスを解放することをあなたの信義に託す。 」もっとも、遺言の中では、相続人の会釈に依存しては他の何ものも有効となり得ないけれども。
§40.5.46.1Plane et ita 'si Stichus uoluerit' potest ei libertas adscribi.
明らかに、「もしスティクスが望むなら」という形でも、彼に自由が付与され得る。
§40.5.46.2Sed et si ita adscriptum sit 'si Seius uoluerit, Stichum liberum esse uolo', mihi uidetur posse dici ualere libertatem, quia condicio potius est, quemadmodum si mihi legatum esset, si Titius Capitolium ascenderit.
しかしまた、もし「セイウスが望むなら、スティクスが自由であることを私は望む」と書き加えられている場合でも、私には、その自由が有効であると言われ得ると考えられる。 なぜなら、それはむしろ条件であり、ちょうど私に「もしティティウスがカピトーリウムに登ったなら」という条件で遺贈された場合と同様であるからである。
§40.5.46.3Quod si ita scriptum sit 'si heres uoluerit', non ualebit, sed ita demum, si totum in uoluntate fecit heredis, si ei libuerit.
しかし、もし「相続人が望むなら」と書かれている場合には、有効とはならないであろう。 ただし、それは、もし彼が気に入ったらというように、すべてを相続人の意志に依存させた場合に限られる。
ceterum si arbitrium illi quasi uiro bono dedit, non dubitabimus, quin libertas debeatur: nam et eam libertatem deberi placuit 'si tibi uidebitur, peto manumittas': ita enim hoc accipiendum 'si tibi quasi uiro bono uidebitur'.
他方で、もし(遺言者が)良き人として判断する裁量を相続人に与えたのであるなら、私たちは、自由が給付されるべきであることを疑わないであろう。 というのも、「もしあなたにそのように思われるなら、解放することを求めます」という自由も、給付されるべきであると合意されているからである。 なぜなら、これは「もし良き人としてのあなたにそのように思われるなら」と解釈されるべきだからである。
nam et ita relictum 'si uoluntatem meam probaueris' puto deberi: quemadmodum 'si te meruerit' quasi uirum bonum uel 'si te non offenderit' quasi uirum bonum uel 'si comprobaueris' uel 'si non reprobaueris' uel 'si dignum putaueris'.
また、「もしあなたが私の遺志を承認したなら」という形で残されたものも、私は給付されるべきであると考える。 ちょうど、良き人に対するように「もし彼があなたに誠実であったなら」、あるいは良き人に対するように「もし彼があなたを怒らせなかったなら」、あるいは「もしあなたが承認したなら」、あるいは「もしあなたが否認しなかったなら」、あるいは「もしあなたがふさわしいとみなしたなら」というのと同様である。
nam et cum quidam Graecis uerbis ita fideicommissum dedisset: τῷ δεῖνι, ἐὰν δοκιμάσῃς, ἐλευθερίαν δοθῆναι βούλομαι, a diuo Seuero rescriptum est fideicommissum peti posse.
というのも、ある人がギリシア語で次のように信託を遺贈したとき、「某に、もしあなたが承認するなら、自由が与えられることを私は望む」と、神君セウェルスによって、信託は請求され得ると勅答されたからである。
§40.5.46.4Quamquam autem in heredis arbitrium conferri, an debeatur, non possit, quando tamen debeatur, conferri potest.
しかし、それ(自由)が給付されるべきか否かを相続人の裁量に委ねることはできないけれども、いつ給付されるべきかは委ねることができる。
§40.5.46.5Quidam, cum tres seruos legasset, fidei heredis sui commisit, ut ex his duos quos uellet manumitteret: fideicommissa libertas ualebit et quos ex his uellet, heres manumittet: quare si eos uindicaret legatarius, quos heres uult manumittere, exceptione doli repelletur.
ある人が3人の奴隷を遺贈した際、そのうちの、相続人が望む2人を解放することを相続人の信義に託した。 信託による自由は有効であり、相続人は彼らのうちから自分が望む者を解放する。 それゆえ、もし受遺者が、相続人が解放したいと望む奴隷を請求するなら、彼は悪意の抗弁によって退けられる。