Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §40.5.30.pr-40.5.30.17

相続人の障害時における信託解放の保護

6442 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

幼児や狂人、相続人不在、相続放棄といった、奴隷解放義務を負う相続人の種々の法的・事実的な障害が発生した場合における、信託された自由の保護と適用法理が皇帝勅答や元老院議決を交えて論じられる。

[ULPIANUS libro quinto fideicommissorum. ] §40.5.30.prCum quasi absente quodam decretum fuisset interpositum ex iusta causa cum abesse, is autem mortuus iam esset, imperator noster rescripsit in heredis personam transferendum decretum eoque loco ius eius esse, quasi hunc ipsum ex eadem causa abesse pronuntiasset.
[ULPIANUS libro quinto fideicommissorum.] である者が(正当な理由で)不在であるかのように、彼が正当な理由で不在であるとして裁定が下されていたときに、しかしその者がすでに死亡していた場合、我々の皇帝は、裁定は相続人の身の上に移転されるべきであり、その相続人の法的地位は、あたかも彼自身が同じ理由で不在であると宣告されたかのようである、と勅答した。
§40.5.30.1Si infans sit inter eos, qui manumittere debent, senatus censuit, cum unius aetas impedierit, ut liberi liberaeque sint hi, quibus libertates ex causa fideicommissi praestari oportet.
もし解放すべき義務を負う者たちの中に幼児がいる場合、一人の年齢が妨げとなるときには、信託遺贈に基づき自由を与えられるべき者たちが男女ともに自由の身となるように、と元老院は議決した。
§40.5.30.2Hoc idem erit dicendum et si solus sit heres institutus qui fari non potest.
これと同じことが、口をきくことができない者が単独で相続人に指定されている場合であっても言われるべきである。
§40.5.30.3Si uero pupillus tutorem habet isque nolit ad libertatem praestandam auctor esse, adeo non debet impedimento esse neque pupillo, ut libertos non habeat, neque libertati, ut diui fratres rescripserint ex causa fideicommissi libertatem praestari debere seruo, perinde atque si ab ipso pupillo tutore auctore manumissus esset.
しかし、もし被後見人が後見人を持ち、その後見人が自由の付与に対して承認を与えることを拒む場合、それは被後見人にとっても、また自由にとっても障害となるべきではない。 したがって、神聖なる兄弟皇帝たちが勅答したように、信託遺贈に基づいて奴隷に自由が与えられるべきであり、それはあたかも被後見人自身によって、後見人の承認のもとに解放されたのと同様である。
§40.5.30.4Quicumque igitur casus inciderit, quo is qui fari non potest fideicommissae libertati subiectus est, accommodabimus mentem senatus consulti, quae etiam ad heredem infantem rogati trahenda est.
したがって、口をきくことができない者が信託された自由の付与義務に服しているようないかなる事態が生じようとも、我々は元老院議決の趣旨を適用するだろう。 この趣旨は、懇請された者の相続人である幼児に対しても適用されるべきである。
§40.5.30.5Adeundus est autem etiam ex hac causa praetor, praesertim cum rescripto diui Pii effectum est, ut, si quidam ex rogatis praesentes sunt, alii latitent, alii ex causa absint, intercedente infantis persona non omnium libertus efficiatur, sed tantum infantis et eorum qui ex iusta causa absunt uel etiam praesentium.
そして、この理由によってもまた法務官に申請せねばならない。 特に、神聖なるピウスの勅答によって、もし懇請された者たちのうち一部が在座しており、他の者は隠れており、他の者は正当な理由で不在である場合、幼児の存在が介入することによって、全員の解放自由人になるのではなく、幼児、および正当な理由により不在である者、あるいは在座している者たちの解放自由人にしかならないという効果がもたらされたのだから。
§40.5.30.6Si plures heredes sunt instituti et inter eos qui fari non potest, sed non ipse rogatus sit seruum manumittere, non oportere intercidere libertatem ob hoc, quod coheredibus suis uendere eum infans non possit: et exstat quidem senatus consultum Uitrasianum, sed et diuus Pius Cassio Dextro rescripsit ita rem explicari, ut partes seruorum, quibus per fideicommissum libertas data est, iusto pretio aestimentur atque ita seruus ab his qui rogati sunt manumittatur.
もし複数の相続人が指定されており、その中に口のきけない者がいるが、その者自身は奴隷を解放するよう懇請されてはいない場合、幼児が共同相続人たちにその奴隷を売却できないという理由で、自由が失われてはならない。 そして、確かにウィトラシウス元老院議決が存在するが、神聖なるピウスもカッシウス・デクステルに勅答して、信託遺贈により自由を与えられた奴隷たちの持分が適正な価格で評価され、そのようにして懇請された者たちによって奴隷が解放されるという方法で、その件が解決されるべきだとした。
hi autem, qui eos manumiscerunt, pretii nomine perinde fratribus et coheredibus suis obligati erunt, atque si ob cam rem ex iudicati causa cum his agi possit.
そして、奴隷たちを解放した者たちは、価格の名目で、あたかもそのことに関して判決に基づく訴訟によって彼らに対して訴追がなされうるかのように、その兄弟や共同相続人たちに対して義務を負う。
§40.5.30.7In furiosi persona diuus Pius rescripsit fideicommissam libertatem non impediri sub condicione scripti heredis, quem compotem mentis non esse adfirmatur.
狂人の人物について、神聖なるピウスは、精神が正気でないと主張されている指定された相続人の条件によって、信託された自由が妨げられることはないと勅答した。
igitur si constiterit ei recte datam per fideicommissum libertatem, decretum interponetur, quo id ipsum complectatur, ad exemplum infantis.
したがって、もし彼に信託遺贈による自由が正当に与えられたことが明らかであれば、幼児の例に倣って、そのこと自体を含む裁定が下される。
§40.5.30.8Ergo et in muto et in surdo subuenietur.
したがって、口のきけない者や耳の聞こえない者についても救済が与えられる。
§40.5.30.9Sed et si quis sine herede uel alio successore decesserit qui fideicommissam libertatem praestare debebat, adito praetore libertatem praestandam esse censuit senatus.
しかしまた、信託された自由を与える義務を負っていた者が、相続人や他の承継人なしに死亡した場合であっても、法務官への申請によって自由が与えられるべきであると元老院は議決した。
§40.5.30.10Sed et si suus heres se abstinuerit, libertati fideicommissae per senatus consultum subuentum est, tametsi non est sine herede, qui suum heredem habet licet abstinentem se.
しかしまた、自権相続人が相続から身を引いた場合にも、元老院議決によって信託された自由に救済が与えられる。 たとえ、自権相続人(たとえ彼が身を引いているとしても)を持つ者は、相続人なしではないとしてもである。
§40.5.30.11Idem dicendum et si minor uiginti quinque annis adierit hereditatem eius, qui libertatem fideicommissam debebat, et in integrum sit restitutus abstinendi causa.
これと同じことが、信託された自由を与えるべきであった者の相続を25歳未満の者が承認し、相続から身を引くために原状回復を認められた場合にも言われるべきである。
§40.5.30.12Quaerendum est autem, cuius libertus iste fit: ex constitutione enim seruo libertas perinde competit, atque si ex testamento libertatem consecutus esset.
しかし、この者は誰の解放自由人になるのかが問われねばならない。 なぜなら、諭旨によれば、奴隷にはあたかも遺言によって自由を獲得したかのように自由が認められるからである。
erit igitur libertus orcinus, non eius qui fideicommissam libertatem debebat.
したがって彼はオルクスの解放自由人となるのであり、信託された自由を与えるべきであった者の解放自由人とはならない。
§40.5.30.13Si alter sine successore decesserit, alter ex iusta causa absit, extat rescriptum diuorum Marci et Ueri perinde dicentium eum ad libertatem peruenturum, ac si ab eo qui sine successore decessit et ab eo qui ex iusta causa abesset ad libertatem ut oportuit perductus esset.
もし一方が承継人なしに死亡し、他方が正当な理由で不在である場合、神聖なるマルクスとウェルスの勅答が存在し、彼はあたかも承継人なしに死亡した者と、正当な理由で不在であった者の双方によって、当然そうあるべきであったように自由に導かれたかのように、自由に達するであろうと述べている。
§40.5.30.14Eleganter quaeri potest, cum heres sine successore decedit, utrum exspectari debet, donec certum sit heredem uel bonorum possessorem non extaturum, an uero etiam dum incertum est (forte deliberante herede scripto) possit ad libertatem peruenire: et melius est exspectari oportere, quoad certum esse coeperit successorem non extaturum.
相続人が承継人なしに死亡したとき、相続人や遺産占有者が現れないことが確実になるまで待つべきなのか、それとも、まだ不確実である間(例えば、指定された相続人が熟慮中である時)であっても自由に達することができるのか、という点が巧みに問われうる。 そして、承継人が現れないことが確実になり始めるまで待つべきであるとする方がより良い。
§40.5.30.15Imperator noster Antoninus rescripsit eum cui fideicommissa libertas debetur, sine libertate aliquid ex testamento heredis accipere posse.
我々の皇帝アントニヌスは、信託された自由を与えられるべき者が、自由の獲得を伴わずに、相続人の遺言から何かを受け取ることができると勅答した。
§40.5.30.16Diuus etiam Marcus rescripsit fideicommissas libertates neque aetate neque condicione neque mora non praestantium tardiusue reddentium corrumpi aut in deteriorem statum perduci.
神聖なるマルクスもまた、信託された自由は、与えない者たちや引き延ばして引き渡す者たちの、年齢によっても、条件によっても、遅延によっても、損なわれたり、より悪い状態に貶められたりすることはないと勅答した。
§40.5.30.17Quamquam ex irritis codicillis libertates non debeantur, attamen si heres hos codicillos ratos habuit et ex his quaedam praestitit et seruos praestandae fideicommissae libertatis gratia in libertate morari uoluit, ad iustam libertatem eos peruenisse rescriptum imperatoris nostri et diui patris eius declarat.
無効な遺言補足書からは自由を付与する義務は生じないが、それにもかかわらず、もし相続人がこれらの遺言補足書を有効と認め、それらに基づいていくつかの給付を行い、かつ信託された自由を与えるために奴隷たちが事実上の自由な状態にとどまることを望んだならば、彼らが正当な自由に達したことを、我々の皇帝とその神聖なる父の勅答が明らかにしている。

語釈・文法注

  1. §40.5.30.prcum abesse — 写本では cum abesse とあるが、文脈上、不定法 abesse の意味上の主語を表す対格代名詞 eum の誤写、あるいは混同と解釈するのが一般的である(eum abesse「彼が不在であること」)。これにより「彼が正当な理由で不在であるという裁定」という構造が成立する。
  2. §40.5.30.3adeo non debet impedimento esse neque pupillo, ut libertos non habeat, neque libertati, ut — impedimento esse(二重与格:「障害となる」)の係り先として、pupillo(被後見人にとって)と libertati(自由にとって)が並列されている。最初の ut 節(ut libertos non habeat)は pupillo を限定的に説明し(「被後見人が解放自由人を持てなくなるという点において」)、続く二番目の ut 節(ut diui fratres rescripserint...)は文全体の程度・結果の adeo... ut...(「〜ほどに[妨げとなってはならない]、結果として[神聖なる兄弟皇帝たちが勅答したように…]」)を構成する。
  3. §40.5.30.6atque si ob cam rem ex iudicati causa cum his agi possit — atque si(あるいは ac si)は「あたかも〜であるかのように」という反実仮想の条件を表し、接続法現在 possit を伴う。本来の判決に基づく訴追(actio ex iudicato)が直接適用されない場合であっても、価格相当額の補償に関して、法律上の擬制により同様の訴訟手段が共同相続人間で認められることを示す。
  4. §40.5.30.12libertus orcinus — 遺言によって直接(信託遺贈の中介なしに)解放された奴隷は、解放の時点でパトローヌス(解放主)となるべき遺言者がすでに死亡している(あの世=Orcus にいる)ため、「オルクスの解放自由人」と呼ばれる。ここでは、相続人が相続を放棄したことで皇帝諭旨により直接解放された者が、同様に死者をパトローヌスとする法的地位を得ることを意味する。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §40.5.30.pr-40.5.30.17. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:40.5.30.pr-40.5.30.17

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。