[IDEM libro quinto disputationum. ] §40.4.13.prSi ita fuerit seruis duobus libertas data, si insulam aedificauerint uel si statuam posuerint, diuidi haec condicio non poterit.
[同じ著者、論議書第5巻] もし二人の奴隷に、彼らがアパートを建てたならば、あるいは、像を建てたならばという条件で自由が与えられた場合、この条件は分割され得ない。
solummodo illud habebit dubitationem, an altero faciente satisfactum uoluntati uideatur ideoque ad libertatem perueniat: quod magis est, nisi aliud expressit testator.
ただ次の点だけが疑念を持たせるであろう、すなわち、一方の者が行うことによって意思が満たされたとみなされ、それゆえに彼が自由に至るかということである。 遺言者が別のことを表明していない限り、そう考える方がより妥当である。
faciendo tamen sibi condicionem impleuit, alteri non: quin immo extinguitur ei condicio: nec enim amplius parere condicioni potest, cum semel expleta sit.
しかしながら、行うことによって彼は自分自身のための条件を満たしたのであり、他方の者のための条件を満たしたのではない。 それどころか、その他方の者にとっては条件が消滅する。 なぜなら、一度条件が満たされた以上、もはや条件に従うことはできないからである。
§40.4.13.1Idem quaeri potest et si fabris duobus uel pictoribus, si membrum depinxissent uel si fabricassent nauem, quid adscriptum sit: nam uoluntatis erit quaestio, num alteri alterius facti condicionem iunxerit: quae res efficit, ut, quod alter cessat, alteri quoque, qui facere paratus est, condicio deficiat.
同じ問いは、二人の大工または画家に、もし彼らが一部を描いた、あるいは船を建造したならば、と書き添えられた場合にも生じうる。 というのも、それは遺言者の意思の問題、すなわち、一方に他方の行為の条件を結びつけたかどうかの問題となるからである。 このことは、一方が怠ることによって、行う用意がある他方にとっても条件が不成就となるという結果をもたらす。
quod si ex his, quae scripsit uel dixit, ostenditur contentus esse testator uel alterum facere, res erit expedita: nam alter faciendo aut et sibi et socio proderit aut sibi tantum, prout uoluisse testatorem apparuerit.
しかし、もし彼が書いたことや言ったことから、遺言者がどちらか一方が行うことでも満足していたことが示されるならば、問題は容易に解決する。 なぜなら、一方が行うことによって、彼自身とパートナーの両方の利益になるか、あるいは彼自身のみの利益になるかであり、それは遺言者が望んだと明らかになる方に従うからである。
§40.4.13.2Haec quaestio et in eo tractatur, si quis libertatem dederit seruis duobus, si rationes reddiderint.
この問題は、誰かが二人の奴隷に、もし彼らが帳簿の報告をしたならば、という条件で自由を与えた場合にも扱われる。
Iulianus enim tractat, si alter reddere sit paratus, alter non sit, an alter per alterum impediatur: et rectissime ait, si quidem separatim rationes gesserunt, sufficere ad libertatem adipiscendam ei qui suas rationes reddit: si uero simul, non alias uideri alterum paruisse, nisi utriusque reliqua exsoluerit.
というのも、ユリアヌスは、一方が報告する用意があり、他方がそうでない場合、一方が他方によって妨げられるかどうかを論じており、極めて正しく次のように述べているからである。 すなわち、もし彼らが別々に帳簿を管理していたのであれば、自己の帳簿を報告する者にとっては、自由を獲得するのにそれで十分である。 しかし、もし共同で管理していたのであれば、両方の残高を支払わない限り、一方が条件に従ったとはみなされない。
in reliquis accipere debemus, ut et ipsa uolumina rationum reddantur.
残高においては、帳簿の書類自体が返還されることも含めて理解しなければならない。
§40.4.13.3Sed et si ancilla cum filiis libera esse iussa sit, etsi nullos habeat, erit libera: uel si habeat quidem, filii autem eius ad libertatem pertinere non possint, idem erit dicendum: et si ipsa libera esse non possit, filii tamen eius peruenient ad libertatem.
しかし、女奴隷が子供たちとともに自由になるよう命じられた場合、たとえ彼女に子供がいなくても、彼女は自由になる。 あるいは、彼女に子供はいるが、その子供たちが自由を得る立場にない場合にも、同じことが言われるべきである。 また、彼女自身が自由になれない場合でも、その子供たちは自由へと至る。
nam haec adiectio 'cum filiis' non facit condicionem, nisi mihi proponas aliam sententiam testatoris fuisse: tunc enim pro condicione erunt haec uerba accipienda.
なぜなら、この「子供たちとともに」という付加は、遺言者の意思が別のものであったとあなたが私に提示しない限り、条件を構成しないからである。 その場合には、これらの言葉は条件として受け取られるべきである。
condicionem autem non facere argumento est et edictum praetoris, quo ita cauetur'uentrem cum liberis in possessionem esse iubebo': placet enim, etsi nulli liberi sint, uentrem tamen ex edicto in possessionem mittendum.
それが条件を構成しないことの証拠として、法務官の告示もあり、そこでは「私は胎児を子供たちとともに占有に置くことを命じる」と規定されている。 というのも、たとえ子供が全くいなくても、告示に基づいて胎児が占有に置かれるべきだということが合意されているからである。