[ULPIANUS libro secundo de officio consulis. ]
[ウルピアーヌス、執政官の職務について第2巻] 神聖なる兄弟皇帝たちはプロクルスとムナティウスに以下のように勅答した。
§40.12.27.prDiui fratres Proculo et Munatio rescripserunt: 'Cum Romulus, de cuius statu quaeritur, pupillaris aetatis sit, an exigente Uaria Hedone matre et consentiente Uario Hermete tutore ad tempus pubertatis causa differenda sit, uestrae grauitatis est ex fide personarum quod utile est pupillo, constituere'.
「その身分が問われているロムルスが被後見人の年齢であるので、母親のウァリア・ヘドネが要求し、かつ後見人のウァリア・ヘルメスが同意することによって、その訴訟(の審理)が思春期の時期まで延期されるべきか否かは、人物の誠実さ(信用)に基づき、被後見人にとって有益なことを決定することが、あなた方の賢明な判断に委ねられている。
§40.12.27.1Si ea persona desit cognitioni, quae alicui status controuersiam faciebat, in eadem causa est qui de libertate sua litigat, qua fuit, priusquam de libertate controuersiam patiatur: sane hoc lucratur, quod is qui eam status controuersiam faciebat amittit suam causam.
」もし、ある者に対して身分の争いを提起していた人物がその審理に欠席した場合、自己の自由について争っている者は、その自由に関する争いを受ける前の状態と同じ状態に置かれる。 ただし、その身分の争いを提起していた者がその訴訟上の請求権を失うという利益は確かに得る。
nec ea res ingenuum facit eum qui non fuit: nec enim penuria aduersarii ingenuitatem solet tribuere.
そして、このことは、かつて自由民でなかった者を自由民にするわけではない。 なぜなら、相手方の不在が自由民の身分を授けるのが常であるわけではないからである。
recte atque ordine iudices puto facturos, si hanc formam fuerint consecuti, ut, ubi deest is qui in seruitutem petit, electionem aduersario deferant, utrum malit cognitionem circumduci an audita causa sententiam proferri.
もし裁判官たちが次の方式に従うならば、彼らは正しくかつ秩序正しく行動することになると私は考える。 すなわち、奴隷状態へと(相手を)請求する者が欠席している場合、相手方に、審理を取り消す(立ち消えにする)ことを望むか、それとも事件の審理後に判決が下されることを望むか、どちらを好むかの選択をゆだねることである。
et si cognouerint, pronuntiare debebunt seruum illius non uideri: neque haec res captionem ullam habet, cum non ingenuus pronuntietur, sed seruus non uideri.
そして、もし彼らが審理を行ったならば、「(この者は)あの者の奴隷とは見なされない」と判決を下さなければならない。 そして、このことはいかなる不利益も含まない。 なぜなら、自由民であると宣告されるのではなく、奴隷とは見なされないと宣告されるからである。
quod si ex seruitute in ingenuitatem se allegat, melius fecerint, si cognitionem circumduxerint, ne sine aduersario pronuntient ingenuum uideri, nisi magna causa suadeat et euidentes probationes suggerant secundum libertatem pronuntiandum: ut etiam rescripto Hadriani continetur.
これに対して、もし(当事者が)奴隷状態から自由民(の身分)であることを主張している場合、相手方がいない状態で自由民と見なされると宣告することがないよう、審理を取り消す(立ち消えにする)方が、より良い行動となるであろう。 ただし、重大な理由がそれを勧め、かつ明白な証拠が、自由を支持する判決を下すべきであることを示唆している場合は別である。 これはハドリアヌス帝の勅答にも含まれている通りである。
§40.12.27.2Quod si is, qui pro sua libertate litigat, desit, contradictor uero praesens sit, melius erit inaugeri causam eius sententiamque proferri: si enim liquebit, contra libertatem dabit: euenire autem potest, ut etiam absens uincat: nam potest sententia etiam secundum libertatem ferri.
しかし、もし自己の自由のために争っている者が欠席し、他方で異議申立者が出席している場合、彼の事件(の審理)を開始し、判決を下す方がよいであろう。 なぜなら、もし(事実が)明白であれば、(裁判官は)自由に対抗する判決を下すであろうし、しかし欠席者が勝訴することもあり得る。 なぜなら、自由を支持する判決が下されることもあり得るからである。