Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §36.1.80.pr-36.1.80.5

無遺言時の遺言補書による信託と財産共有

5634 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

無遺言死亡時の遺言補書による信託の効力、第三者への財産寄託、奴隷の解放をめぐる複雑な信託関係、および予備的相続代替における信託持分の帰属割合に関する法的判断を示す。

[IDEM libro uicensimo primo digestorum. ] §36.1.80.prTitius intestato moriturus, cum haberet uxorem et ex ea filiam emancipatam, codicillis haec uerba inseruit: 'pertinent autem hi codicilli ad uxorem et filiam.
[同著者の『学説彙纂』第21巻] ティティウスは、妻と、彼女との間に生まれた解放された娘を有し、無遺言のまま死に瀕していたが、遺言補書に次の言葉を書き入れた。 「なお、この遺言補書は妻と娘に関するものである。
itaque rogo, quidquid aut ego reliquero aut uos ipsae habeatis, commune uobis sit: quod si non ego rogarem, uos pro uestra pietate faceretis'.
それゆえ、私が遺すもの、またはあなたがた自身が有するもののいずれであっても、あなたがたの間で共有とされるよう求める。 たとえ私が求めなかったとしても、あなたがたは互いへの情愛からそうしたであろうが。
filia intestati patris bonorum possessionem accepit: quaesitum est, an aliqua pars hereditatis Lucii Titii ex causa fideicommissi a filia matri debeatur.
」娘は無遺言で死んだ父親の財産占有を取得した。 ルキウス・ティティウスの遺産の何らかの部分が、信託に基づき、娘から母親に対して支払われるべきかどうかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur dimidiam partem deberi, si etiam uxor parata sit in commune bona sua conferre.
答弁した。 提示された事実によれば、もし妻もまた自身の財産を共有に供する用意があるならば、半分が支払われるべきである。
§36.1.80.1Maeuia duos filios heredes (Scaeu. ) reliquerat et eodem testamento ita cauit: 'fidei autem heredum meorum committo, uti omnis substantia mea sit pro deposito sine usuris apud Gaium Seium et Lucium Titium, quos etiam, si licuisset, curatores substantiae meae dedissem remotis aliis, ut hi restituant nepotibus meis, prout quis eorum ad annos uiginti quinque peruenerit, pro portione, uel si unus, ei omnem'.
マエウィアは二人の息子を相続人として残し、同じ遺言で以下のように定めた。 「なお、私の相続人たちの信義にゆだねる、私のすべての財産が、ガイウス・セイウスおよびルキウス・ティティウスのもとに、無利息の寄託として置かれるように。 彼らを私は、もし許されていたなら、他者を排除して、私の財産の管理人に指定したであろうが、これは、彼らが私の孫たちに対し、そのうちの誰かが25歳に達したときに、それぞれの持分に応じて、また、もし一人だけならば、その者に全財産を返還するためである。
quaesitum est, an fideicommissum praestari a scriptis heredibus Lucio Titio et Gaio Seio debeat.
」指定相続人からルキウス・ティティウスおよびガイウス・セイウスに対して、信託が履行されるべきかどうかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur Lucium Titium, item Gaium Seium fideicommissum petere non posse.
答弁した。 提示された事実によれば、ルキウス・ティティウスも、同様にガイウス・セイウスも、信託の履行を請求することはできない。
§36.1.80.2Tres heredes scripsit Maeuium fratrem suum ex dodrante, Seium ex sextante, Stichum eiusdem Seii seruum, filium autem naturalem Maeuii ex uncia et fidei commisit Seii, uti Stichum manumitteret, in haec uerba: 'a te peto, Sei, uti tu Stichum manumitteres: dedi unde faceres'.
彼女は、自身の兄弟マエウィウスを12分の9の割合で、セイウスを12分の2の割合で、そしてセイウスの奴隷でありマエウィウスの実の息子であるスティクスを12分の1の割合で、三人の相続人を指定し、セイウスの信義に、スティクスを解放するよう次の言葉で求めた。 「セイウスよ、あなたにスティクスを解放するよう求めます。 私は、あなたがこれを行うための財源を与えました。
sed et codicillis ita cauit: 'unciam, ex qua feci Stichum heredem, si quam Seius controuersiam moueret, ad Maeuium fratrem meum reuerti uolo.
」しかし、遺言補書でもまた以下のように定めた。 「私がスティクスを相続人とした12分の1の持分について、もしセイウスが何らかの争いを引き起こしたならば、私の兄弟マエウィウスに帰属することを望む。
tu, frater, secundum fidem et pietatem tuam, quidquid ad te peruenerit ex hereditate mea Sticho filio tuo restitues: quod ut facias, fidei tuae committo'.
兄弟よ、あなたは自身の信義と情愛に従い、私の遺産からあなたに帰属したすべてのものを、あなたの息子スティクスに返還しなさい。 そうすることを、あなたの信義にゆだねる。
quaesitum est, cum Seius adierit hereditatem et propter hoc compulsus Stichum manumiserit, an unciam hereditatis, ex qua Stichus heres institutus est, Sticho manumisso restituere debeat.
」セイウスが相続を承認し、このために強いられてスティクスを解放した場合、スティクスが相続人に指定されていたその12分の1の遺産持分を、解放されたスティクスに対して返還すべきかどうかが問われた。
respondit non proponi Seium rogatum unciam ei restituere.
答弁した。 セイウスが彼に12分の1の持分を返還するよう求められているという事実は、提示されていない。
§36.1.80.3Idem quaesiit, an, si aliquam controuersiam Seius de uncia hac, ex qua Stichus institutus est, facere uelit et Maeuius unciam ex causa fideicommissi a Seio fuerit consecutus, utrum hanc solam unciam, ex qua Stichus institutus est, an uero et dodrantem, ex quo ipse Maeuius institutus est, eidem Sticho restituere debeat.
同じ者が問うた。 もし、スティクスが相続人に指定されていたこの12分の1についてセイウスが何らかの争いを引き起こそうとし、マエウィウスがセイウスから信託に基づきその12分の1を獲得した場合、このスティクスが相続人に指定されていた12分の1の持分のみを同じスティクスに返還すべきなのか、それともマエウィウス自身が相続人に指定されていた12分の9の持分をも、同じスティクスに返還すべきなのか。
respondit de omni restituendo, quod ad Maeuium quoquo modo peruenit, testatricem sensisse.
答弁した。 遺言者は、どのような形であれマエウィウスに帰属したすべてのものを返還することを意図していたとみなされる。
§36.1.80.4Pater puerum et puellam heredes instituit eosque inuicem substituit et, si neuter heres esset, cis plures substituit substitutosque inuicem substituit his uerbis: 'substitutos heredes inuicem substituo': eorundem filiorum fidei commisit, ut, qui eorum uita superasset et sine liberis intra annum trigensimum moreretur, hereditatem his, quos heredes substituerat, restituat.
父親が男の子と女の子を相続人に指定して彼らを相互に代替人とし、また、もしどちらも相続人とならない場合には、彼らの代わりにさらに複数の者を代替人とし、その代替人たちをも相互に代替人とした、次の言葉によって。 「私は、代替人として指定された相続人たちを、相互に代替人とする。 」そして同じ子供たちの信義に、彼らのうち生き残った者が30歳未満で子供なしに死亡した場合には、相続財産を彼が相続代替人として指定していた者たちに返還するよう求めた。
filius uita sororem superauit et intra trigensimum annum sine liberis decessit: quaesitum est, ex substitutis uno defuncto ante filium, pars eius, quae ad ceteros substitutos qui superuiuerent pertinet, utrum pro uirilibus an pro hereditariis portionibus, quibus sunt substituti, pertineat.
息子は姉妹より長く生き、30歳未満で子供なしに死亡した。 代替人のうちの一人が息子より前に死亡していた場合、その者の分け前で、生存している他の代替人たちに帰属する部分は、頭割りによるべきか、それとも彼らが代替人として指定された際の相続持分の割合によるべきか、が問われた。
respondit consequens esse pro his partibus, quibus substituti essent, fideicommissum pertinere.
答弁した。 彼らが代替人として指定されていた割合に応じて、信託が帰属すると考えるのが至当である。
§36.1.80.5Maeuia filium heredem instituit ex quincunce, Titian filiam ex quadrante, Septicium filium ex triente, cuius fidei commisit in haec uerba: 'te rogo, fili Septici, si intra uicensimum annum sine liberis morieris, quidquid ex hereditate mea ad te peruenerit, hoc fratribus tuis restituas'.
マエウィアは、息子を12分の5の割合で、娘ティティアを12分の3の割合で、息子セプティキウスを12分の4の割合で相続人に指定し、彼の信義に次の言葉で求めた。 「私の息子セプティキウスよ、あなたに求めます。 もしあなたが20歳未満で子供なしに死亡したなら、私の遺産からあなたに帰属したすべてのものを、あなたの兄弟姉妹に返還しなさい。
quaesitum est, an Septicio filio defuncto intra uicensimum annum sine liberis hoc fideicommissum utrum pro portionibus hereditariis ad fratrem et sororem eius pertineat an uero aequaliter.
」息子セプティキウスが20歳未満で子供なしに死亡した場合に、この信託は彼の兄弟と姉妹に、相続持分の割合に応じて帰属するのか、それとも等分に帰属するのか、が問われた。
respondit pro parte hereditaria.
答弁した。 相続持分の割合に応じて。

語釈・文法注

  1. 36.1.80.prquod si non ego rogarem, uos pro uestra pietate faceretis — 反実仮想条件文(接続法未完了過去)であり、遺言者が仮に信託として明示的に求めなかったとしても、母娘の情愛(pietas)から当然そうしたであろうという道義的信頼を表現している。
  2. 36.1.80.prin commune bona sua conferre — 財産融合(collatio bonorum)の法理を指す。共同相続を行うに際し、各自が独自に保有する財産を共有財産に拠出・融合することを条件として、遺言補書による共有信託の請求権を半分ずつ認めると判断されている。
  3. 36.1.80.1pro deposito sine usuris — 相続財産を第三者のもとに「無利息の寄託」として置くよう定めているが、これは当該第三者に利益を与える信託(fideicommissum)ではなく、単なる保管場所の指定と解されるため、彼らが自らのためにその財産の引渡しを請求することはできないとされる。
  4. 36.1.80.2dedi unde faceres — 関係副詞 unde を用いた目的・手段の表現。「あなたが(解放を)行うための[源泉・資力]を私は与えた」の意。解放を義務付けるにあたり、その資金的裏付けを遺産の中から提供したことを意味する。
  5. 36.1.80.4cis — 写本の誤写と考えられ、一般には "eis"(彼らのために)または "is"(それらの者)と読まれる。文脈上、直前の二人の子供(puerum et puellam)に代わる予備的な相続代替人たちを指す。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §36.1.80.pr-36.1.80.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:36.1.80.pr-36.1.80.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。