Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §36.1.80.11-36.1.80.16

控除額の充当と信託遺産に関する諸紛争

5636 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

本チャンクは、遺産相続における信託遺贈(フィデイコミッスム)の様々な具体的な紛争事例(先取遺贈の控除、扶養料や奴隷の賃金の帰属、質権訴訟中の相続による返還、および隠れた遺産発覚時の追及権等)に対する法学者の答弁を収録している。

[IDEM libro uicensimo primo digestorum. ] §36.1.80.11Heres institutus uxori rogatus totam hereditatem restituere restituit detracta quarta: quaesitum est, cum uxor quartam partem hereditatis praesenti die et reliquam post tempus alii rogata a testatore sic fere fuit: quoniam et ipsi uniuersam rem meam eo, quod filiam meam et nepotem meum heredes scripsi uniuersae substantiae, uideor communicasse fuisset restituere, an id, quod heres ei detraxisset quartae nomine, in restituendo fideicommisso imputare possit.
相続人に指定された者が、妻に遺産全額を返還するよう求められて、4分の1を控除して返還した。 妻が遺産の4分の1を直ちに、そして残りを一定期間の後に他人に(ここから破損挿入部「なぜなら、私もまた、私の娘と孫を全財産の相続人に指定したことによって、全財産を[彼らに]共有させたように思われるからである」)返還するよう遺言者から求められていた場合、相続人が彼女から4分の1の名目で控除したその額を、彼女が信託を返還する際に、充当することができるかどうかが問われた。
respondit, quatenus cepisset, fideicommisso obstrictam.
答弁した。 取得した限度において、彼女は信託に拘束される。
§36.1.80.12Heredum fidei commisit, ut, quidquid ex parte tertia hereditatis peruenerit ad eos, id redderent Gaio Maeuio alumno testatoris, cum fuerit annis quindecim, et subiunxit haec uerba: 'interim ex refectu paupertatis, qui ad uos peruenerit, alatis eum ex usuris pro quantitate nummorum redactis.
遺言者は、遺産の3分の1から相続人たちに帰属するすべてのものを、遺言者の養子であるガイウス・マエウィウスが15歳に達したときに彼に返還するよう、相続人たちの信義に委ね、さらに以下の言葉を付け加えた。 「それまでの間、あなたがたに帰属する持分の収益から、回収された元本額に相当する利息をもって彼を扶養しなさい。
hoc amplius eidem alumno meo hominem Caletanum et uernam sutorem, qui eum artificio suo mercede data alere poterit'.
これに加えてさらに、私の同じ養子に、カレタヌスという奴隷と、その手仕事から得られる賃金によって彼を養うことができる靴職人の家生まれの奴隷を[遺贈する]。
quaesitum est, cum alimenta multo minora praestiterint heredes scripti, quam usurae summae redactae competebant, an et residuas praestare compelli debeant totius temporis an ex die, quo quintum decimum explesset? et cum serui legati ei specialiter, ut ex mercedibus aleretur, statim uenierint, utrum mercedes an usuras petere debeat? respondit secundum ea quae proponerentur testatorem uideri de omni reditu et mercede seruorum restituenda sensisse.
」指定された相続人たちが、回収された利息の総額が相当するよりもはるかに少ない扶養料しか提供しなかった場合、全期間の残額をも支払うよう強制されるべきか、それとも15歳を完了した日以降の分を支払うよう強制されるべきかが問われた。 また、彼の扶養がその賃金から賄われるようにと特に遺贈された奴隷たちが、直ちに[養子の所有に]移転した場合、[養子は]賃金を請求すべきか、それとも利息を請求すべきか。 答弁した。 提示された事実に従えば、遺言者はすべての収益および奴隷の賃金を返還する意図であったと解される。
§36.1.80.13Pluribus heredibus institutis, in quibus et libertis tribus ex dodrante, eisdem fundos per praeceptionem dedit et ab his petit, ne eos alienarent et ut, qui uita superasset, solidos eosdem fundos optineret: deinde unius ex his libertis Otacilii fidei commisit, uti quidquid ad eum ex hereditate bonisue peruenisset, deducto pro ea parte aere alieno et legatis et sibi uiginti aureis restituat Titio: quaesitum est, an etiam partes tertias fundorum, praelegatorum cum conlibertis eidem, deducere deberet.
複数の相続人が指定され、その中には4分の3の持分を与えられた3人の解放奴隷も含まれていたが、彼らに先取遺贈によっていくつかの土地を与え、それらを処分しないこと、そして生き残った者がそれらの土地の全体を取得することを、彼らに求めた。 その後、これら解放奴隷の一人であるオタキリウスの信義に委ね、彼に遺産または財産から帰属したすべてのものを、その持分に応じた負債や遺贈、および自分自身のために20アウレウスを控除した上で、ティティウスに返還するよう求めた。 彼は、共同の解放奴隷とともに彼に先取遺贈された土地の3分の1の持分をも[信託の返還から]控除すべき(すなわち、返還しなくてよい)かどうかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur non debere restituere praeceptionem, cum ipse testator et legata excipi uoluisset.
答弁した。 提示された事実に従えば、遺言者自身が遺贈を除外することを望んでいたのであるから、先取遺贈された分を返還する義務はない。
§36.1.80.14Maritus uxore instituta herede ex parte tertia et pluribus ei fideicommissis datis dotem quoque praelegauit his uerbis: 'Seiae uxori meae dari uolo a filiis meis summam dotis eius, quae mihi pro ea illata est' eiusdemque uxoris fidei commisit, ut partem hereditatis et quaecumque ei legasset post mortem suam Titio filio communi restitueret.
夫は妻を3分の1の相続人に指定し、彼女に複数の信託遺贈を与えた上で、次の言葉で持参金をも先取遺贈した。 「私の妻セイアに、彼女のために私にもたらされた持参金の額が、私の息子たちから与えられることを望む。 」そして同じ妻の信義に委ね、彼女の死後に、遺産の持分および彼女に遺贈したすべてのものを、共同の息子ティティウスに返還するよう求めた。
quaesitum est, an summam quoque dotis inter cetera legata ex causa fideicommissi filio suo restituere debeat.
彼女は、他の遺贈とともに持参金の額をも、信託に基づいて息子に返還すべきかどうかが問われた。
respondit non alias, nisi manifestum esset de dote quoque restituenda testatorem sensisse: atque etiamsi sensisset et hoc fuerit adprobatum, ita eius quoque petitionem fore, si non minus in quantitate, quae Falcidiae nomine remaneret, foret quam in quantitate dotis.
答弁した。 遺言者が持参金をも返還させる意図であったことが明白でない限り、返還すべきではない。 また、たとえそのような意図があり、それが立証されたとしても、ファルキディウス法の名目で手元に残る額が、持参金の額を下回らない場合に限り、それの請求も認められることになる。
§36.1.80.15Rogatus hereditatem restituere Septicio, cum erit annis uiginti, interea fundos, quos defunctus pignori acceperat, uendidit et propterea pigneraticia iudicio a debitore conuentus decessit herede relicto Sempronio et iudicio nondum finito restituit hereditatem Septicio.
セプティキウスが20歳になったときに遺産を返還するよう求められていた者が、その間に、被相続人が質権として受け取っていた土地を売却した。 そしてそのために、債務者から質権に関する訴訟を起こされ、センプローニウスを相続人として残して死亡し、訴訟がまだ終了していない時点で遺産をセプティキウスに返還した。
quaesitum est, an iudicio nihilo minus ipse condemnari debeat, cum potucrit retinere (uel caueri sibi) id, quod ex causa iudicati praestaturus esset.
彼は判決に基づいて支払うことになる額を留保する(または自己に保証を立てさせる)ことができたのであるから、それにもかかわらず彼自身が訴訟において敗訴判決を下されるべきかどうかが問われた。
respondit iudicii exsecutionem nihilo minus aduersus heredem et post restitutam hereditatem mansisse.
答弁した。 遺産が返還された後であっても、訴訟の追行は相続人に対して引き続き存続する。
§36.1.80.16Heres eius, qui post mortem suam rogatus erat uniuersam hereditatem restituere, minimam quantitatem, quam solam in bonis fuisse dicebat, his quibus fideicommissum debebatur restituit: postea repertis instrumentis apparuit quadruplo amplius hereditate fuisse: quaesitum est, an in reliquum fideicommissi nomine conueniri possit.
自己の死後に遺産全額を返還するよう求められていた者の相続人が、財産の中にそれしか残っていなかったと主張する極めて少額を、信託が支払われるべきであった人々に返還した。 その後、証書が発見されたことにより、遺産が4倍以上存在していたことが明らかになった。 残額について、信託を理由に訴えられることができるかどうかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur, si non transactum esset, posse.
答弁した。 提示された事実に従えば、和解が成立していない限り、可能である。

語釈・文法注

  1. §36.1.80.11sic fere fuit: quoniam et ipsi uniuersam rem meam eo, quod filiam meam et nepotem meum heredes scripsi uniuersae substantiae, uideor communicasse fuisset — この箇所は写本上の重大な混乱(テキストの重複混入)を含んでいる。"quoniam... communicasse" までの文言は、§36.1.80.8の文言が誤ってここに挿入されたものであり、本来の文脈(妻が他人に返還するよう求められていたこと "rogata fuisset restituere")の構文的な流れを分断している。
  2. §36.1.80.13deducere deberet — 動詞 `deducere` は、ここでは信託として他人に返還すべき遺産から「控除する(差し引いて自分の手元に残す)」という意味で用いられている。質問者は、先取遺贈(praeceptio)された土地の持分も信託の返還対象から差し引いてよいか(返還しなくてよいか)を尋ねており、回答は「返還する必要はない(=控除してよい)」としている。
  3. §36.1.80.14non alias, nisi manifestum esset — 条件を表す `non alias, nisi...` 構文であり、「〜でない限り、他ならぬ(返還すべきではない)」という強い限定を示す。遺言者の意図(mens)が極めて明白である場合にのみ、持参金が信託の返還対象に含まれるという厳格な解釈を示している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §36.1.80.11-36.1.80.16. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:36.1.80.11-36.1.80.16

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。