Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §36.1.23.pr-36.1.23.5

信託遺贈の早期返還と相続人の果実収取および責任

5575 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

ウルピアーヌスは、信託遺贈における早期の返還や、相続人の引き受け義務、期間の経過に伴う果実収取と重過失による責任、さらに持参金の控除やトレベリアヌス元老院議決の適用要件を論じている。

[ULPIANUS libro quinto disputationum.
[ウルピアーヌス、論議書第五巻。
] §36.1.23.prMulier, quae duobus filiis in potestate patris relictis alii nupserat, posteriorem maritum heredem instituit eumque rogauit liberis suis post mortem patris eorum hereditatem suam restituere uel ei qui eorum superesset: eisdem emancipatis a patre suo uitricus restituisse hereditatem dicebatur, mox alter ex filiis uiuo patre decessisse: quaerebatur, an is, qui supererat ex filiis, partem fratri suo restitutam petere possit quasi praemature datam.
] 一人の女性が、父の権力下に留められた二人の息子を残して、別の男と再婚したが、後夫を相続人に指定し、彼に対して、彼らの父親の死後に自分の遺産を自らの子供たち、あるいは彼らのうち生き残っている者に返還するよう求めた。 その息子たちが父親によって解放されたとき、継父は彼らに遺産を返還したと言われていたが、その後間もなく、息子たちの一人が父親の生存中に死亡した。 そこで、生き残った方の息子が、兄弟に返還された部分について、時期尚早に引き渡されたものであるとして、請求できるかが問われた。
Scaeuola diuum Marcum in auditorio de huiusmodi specie iudicasse refert: Brasidas quidam Lacedaemonius uir practorius, cum filiis suis ab uxore diuortio separata, si morte patris sui iuris fuissent effecti, fideicommissum relictum esset, eos emancipauerat: post emancipationem fideicommissum petebant.
スカエウォラは、神君マルクスが法廷においてこれと同様の事例について判決を下したと報告している。 あるスパルタ人で前法務官のブラシダスが、離婚によって別れた妻から、息子たちに対して、父親の死によって自権者となった場合に、信託遺贈が遺されていたが、彼らを解放した。 解放ののち、彼らは信託遺贈を請求した。
decreuisse igitur diuum Marcum refert fideicommissum eis repraestandum intellecta matris uoluntate, quae quia non crediderat patrem eos emancipaturum, distulerat in mortem eius fideicommissum non dilatura id in mortalitatem, si eum emancipaturum sperasset.
そこで、神君マルクスは、母親の意思を汲み取って、信託遺贈が彼らに履行されるべきであると決定した、と報告している。 母親は、父親が彼らを解放するとは信じていなかったので、信託遺贈を彼の死まで延期したのであり、もし彼が解放するであろうと期待していたならば、それを彼の死まで延期することはなかったであろうからである。
secundum haec dicebam et in proposita quaestione decretum diui Marci esse trahendum et recte fideicommissum utrisque solutum.
これに従って、私は、提示された問題においても神君マルクスの決定が適用されるべきであり、両者に対して信託遺贈が適法に支払われたと主張していた。
§36.1.23.1Non est dubitatum cogi posse heredem institutum adire et restituere hereditatem seruis, siue directa siue fideicommissaria libertas eis data fuisset, cum aspernari heres non deberet personam cogentis: habet enim hic quoque aditum, ut, qui nondum petere fideicommissariam libertatem possit nec directam sibi uindicare, propter spem tamen libertatis et hereditatis aditum ad praetorem et per se habeat.
指定された相続人が遺産を引き受けて奴隷たちに遺産を返還するよう強制され得ることは疑いがない。 彼らに直接の、あるいは信託による自由が与えられていた場合である。 なぜなら、相続人は強制する者の人格を軽視すべきではないからである。 実際、ここでもまた、まだ信託による自由を請求することもできず、直接の自由を自らに主張することもできない者が、自由と遺産の希望のゆえに、自ら法務官への接近手段を認められているからである。
§36.1.23.2Si heres post multum temporis restituat, cum praesenti die fidei commissum sit, deducta quarta restituet: fructus enim qui percepti sunt neglegentia petentis, non iudicio defuncti percepti uidentur.
信託遺贈に期限が付されておらず、相続人が長い時間ののちに返還する場合、彼は4分の1を控除して返還する。 なぜなら、請求者の怠慢によって収取された果実は、被相続人の意思によって収取されたものとはみなされないからである。
alia causa est, si sub condicione uel in diem rogatus fuerit: tunc enim quod percipitur summouet Falcidiam, si tantum fuerit, quantum quarta facit et quartae fructus: nam fructus, qui medio tempore percepti sunt, ex iudicio testantis percepti uidentur.
彼が条件付き、あるいは将来の特定の期日を指定されて求められた場合は、事情が異なる。 というのも、その場合には、収取されたものが4分の1およびその4分の1の果実に相当する額に達するならば、収取されたものがファルキディア法による控除を排除するからである。 なぜなら、中間の期間に収取された果実は、遺言者の意思に基づいて収取されたとみなされるからである。
§36.1.23.3Sed enim si quis rogetur restituere hereditatem et uel serui decesserint uel aliae res perierint, placet non cogi eum reddere quod non habet: culpae plane reddere rationem, sed eius quae dolo proxima est.
しかしながら、もしある者が遺産を返還するよう求められ、奴隷たちが死亡したか、あるいはその他の物が滅失した場合には、彼が有していないものを引き渡すよう強制されないと解するのが妥当である。 ただし、過失、それも悪意に最も近い過失については、明らかに責任を負わねばならない。
et ita Neratius libro primo responsorum scribit.
そして、ネラティウスも答弁書第一巻でそのように書いている。
sed et si, cum distrahere deberet, non fecit lata culpa, non leui et rebus suis consueta neglegentia, huiusmodi rei rationem reddet.
しかし、彼が売却すべきであったのに、重過失、すなわち軽過失ではなく、自己の事柄において慣習的となっている怠慢によって売却しなかった場合も、このことについて責任を負う。
sed et si aedes ustae sunt culpa eius, reddet rationem.
また、もし建物が彼の過失によって焼失したなら、責任を負う。
praeterea si qui partus extant et partuum partus, quia in fructibus hi non habentur.
さらに、生まれた奴隷の子供やその子供の子供が存在する場合、これらは果主に含まれないため、返還しなければならない。
sed et ipse si quem sumptum fecit in res hereditarias, detrahet.
しかし、彼自身が遺産財産に対して何らかの費用を支出した場合は、それを控除する。
quod si sine facto eius prolixitate temporis aedes usu adquisitae sint, aequissimum erit nihil cum praestare, cum culpa careat.
これに対して、彼の行為によらず、時間の経過によって建物が他人に時効取得された場合には、彼に過失がない以上、彼が何も提供しないのが極めて公平である。
§36.1.23.4Cum proponeretur quidam filiam suam heredem instituisse et rogasse eam, ut, si sine liberis decessisset, hereditatem Titio restitueret, eaque dotem marito dedisse certae quantitatis, mox decedens sine liberis heredem instituisse maritum suum, et quaereretur, an dos detrahi possit, dixi non posse dici in euersionem fideicommissi factum, quod et mulieris pudicitiae et patris uoto congruebat.
ある者が娘を相続人に指定し、もし彼女が子供を持たずに死亡した場合には遺産をティティウスに返還するよう求めており、彼女が夫に一定額の持参金を与え、その後子供なしに死亡するに際して彼女の夫を相続人に指定したという事例が提示されたとき、持参金を控除できるかが問われたが、私は、女性の貞淑と父親の願いの双方に合致する行為が、信託遺贈を無効にするためになされたと言うことはできないと述べた。
quare dicendum est dotem decedere, ac si quod superfuisset rogata esset restituere.
したがって、持参金は、あたかも彼女が「残ったものを返還する」よう求められていたかのように、差し引かれるべきであると言わなければならない。
quod si tantos fructus ex hereditate mulier percepit, ut inde poterit doti satisfieri, dicendum est potius fructibus hoc expensum ferendum quam fideicommisso.
ただし、もしその女性が遺産から、そこから持参金を賄うことができるほどの多大な果実を収取していたならば、この支出は信託遺贈からではなく、むしろ果実から賄われるべきであると言わなければならない。
§36.1.23.5Ut Trebelliano locus esset, non sufficit de hereditate rogatum esse, sed quasi heredem rogari oportet.
トレベリアヌス元老院議決が適用されるためには、遺産について求められたということだけでは足りず、相続人として求められることが必要である。
denique si cui portio hereditatis fuerit legata (legari enim posse etiam portionem hereditatis placet nobis) rogatusque fuerit hanc partem restituere, dubio procul non fiet restitutio ex senatus consulto ideoque nec quarta retinetur.
したがって、もしある人に遺産の一部が遺贈され(遺産の一部が遺贈され得ることも、我々の認めるところである)、その部分を返還するよう求められた場合には、疑いなく元老院議決に基づく返還は行われず、それゆえに4分の1も留保されない。

語釈・文法注

  1. §36.1.23.preumque rogauit liberis suis post mortem patris eorum hereditatem suam restituere uel ei qui eorum superesset — 動詞 `rogauit` は対格(`eum` = 後夫)と不定法(`restituere`)を伴う。不定法 `restituere` の直接目的語は `hereditatem suam`(彼女の遺産を)であり、間接目的語(与格)は `liberis suis`(彼女の子供たちに)および、これと `uel` で結ばれた `ei qui eorum superesset`(彼らのうちで生き残った者に)である。`eorum` は部分属格。
  2. §36.1.23.prnon dilatura id in mortalitatem, si eum emancipaturum sperasset — 条件文の帰結節が、主節の主語(`matris`)を修飾する未来分詞 `dilatura` を用いて簡潔に表現されている。接続法過去完了 `sperasset` を伴う条件節(`si...`)と組み合わさり、「もし彼が解放するであろうと期待していたならば、それを彼の死(`mortalitatem`)まで延期することはなかったであろう」という過去における反実仮想を表す。`mortalitatem` は文脈上 `mortem eius`(彼の死)と同義である。
  3. §36.1.23.1habet enim hic quoque aditum, ut, qui nondum petere fideicommissariam libertatem possit nec directam sibi uindicare, propter spem tamen libertatis et hereditatis aditum ad praetorem et per se habeat — 接続詞 `ut` に導かれる結果節(または名詞節)の中に、関係節 `qui ... uindicare` が挿入されている。関係節の先行詞は `ut` 節の主語(明示されていない「彼」、すなわち奴隷)であり、これが `habeat` の主語となる。`et per se` は「自身によっても(=他人の代表を介さず直接に)」を意味する。
  4. §36.1.23.3nihil cum praestare — ここでの `cum` は、対格不定法構文(対格+不定法)の主語となる代名詞 `eum` の写本上の誤り(異綴りまたは誤記)として解釈される。主句 `aequissimum erit`(極めて公平である)に対する主語として、「彼(=相続人)が何も提供しないこと(`nihil eum praestare`)」という不定法句を構成する。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §36.1.23.pr-36.1.23.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:36.1.23.pr-36.1.23.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。