Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §35.2.11.pr-35.2.11.8

予備相続と財産変動における留保分の計算

5456 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

パピニアヌスは、被後見人の予備相続におけるファルキディウス留保分の具体的な計算方法を扱い、奴隷の死亡による評価額の変動や、複数の予備相続人が指定された場合の負担の按分・救済措置について論じる。

[IDEM libro uicesimo nono quaestionum.
[同じ著者、設問集第29巻。
] §35.2.11.prIn ratione legis Falcidiae retentiones omnis temporis heredi in quadrantem imputantur.
] ファルキディウス法の計算において、あらゆる時期の相続人による控除分は、4分の1の留保分に算入される。
§35.2.11.1Si seruus sub condicione libertate data uita decessit, si quidem impleta condicio quandoque fuerit, heredi non uidebitur perisse: quod si defecerit, in contrarium ratio trahit, sed quanti statuliber moriens fuisse uidebitur.
条件付きで自由を与えられた奴隷が(相続開始後に)死亡した場合、もしその条件がいつか成就したならば、相続人にとって彼が滅失したとはみなされない。 しかし、もし条件が不成就に終わったならば、これとは反対に計算が行われる。 ただし、その条件付自由奴隷が死亡した時にどれほどの価値であったとみなされるべきかの限度においてである。
§35.2.11.2Imperator Marcus Antoninus decreuit heredes, quibus pars bonorum ablata est, non in ampliorem partem quam pro ea parte quae relicta est legatorum nomine teneri.
皇帝マルクス・アントニヌスは、遺産の一部を没収された相続人たちは、彼らに残された割合に比例する以上の部分については、遺贈の名目による義務を負わないと裁定した。
§35.2.11.3Cum quidam parte dimidia bonorum adempta fuisset relegatus idemque prouocatione interposita testamento postea facto obisset atque post mortem eius non iuste appellatum esset pronuntiatum: quaesitum est, utrum aeris alieni loco pars dimidia abscederet, ut residua sola uideretur fuisse in bonis, an uero succurri heredi necessarium esse uidebitur.
ある者が、財産の半分を没収されて追放処分に処され、その者が上訴を提起した後に遺言書を作成して死亡し、その死後に上訴は正当でなかったと宣告されたとき、没収された半分が負債のようにして差し引かれ、残りの半分だけが財産中に存在したとみなされるべきか、それとも相続人を救済することが必要であるとみなされるべきかが問われた。
sed uidetur succurri debere, cum animus litigantis et optinendi uotum hanc opinionem admittit.
しかし、訴訟当事者の意思および勝訴への願いがこの判断を容認することから、救済されるべきであると思われる。
§35.2.11.4Si seruus testamento manumissus ante aditam hereditatem decedat, heredi quidem perisse intellegitur: sed cuius pretii erit, qui, si uiueret, non aestimaretur? nam et eos, qui moriente domino ea ualetudine affecti fuerant, ut eos non posse uiuere certum esset, tamen, si postea moriantur, hereditati perisse responsum est.
もし遺言で解放された奴隷が、遺産相続の承認前に死亡した場合、相続人にとっては滅失したものと解される。 しかし、もし彼が生きていれば評価額がつかなかったであろう彼の価値は、いくらになるのか。 なぜなら、主人の死亡時に、生きながらえることができないのが確実であるような病気にかかっていた奴隷たちも、その後死亡した場合には、相続財産において滅失したと回答されているからである。
nec aliud in his, qui sub eodem tecto fuerunt, cum dominus a familia necaretur.
主人が家族(奴隷たち)によって殺害された際に、同じ屋根の下にいた奴隷たちについても、異ならない。
§35.2.11.5Quod uulgo dicitur in tabulis patris et filii unam Falcidiam seruari quam potestatem habeat, uidendum est: quamuis enim substitutus quae a pupillo relicta sunt, cum filius heres exstitit, ut aes alienum quodlibet debeat, tamen propter ea, quae data sunt tabulis secundis, contributioni locus est.
父と子の遺言書において、一つのファルキディウス留保分が守られるという世間の通説が、いかなる効力を有するかは検討されなければならない。 なぜなら、予備相続人は、子が相続人となったときに被後見人によって残された遺贈を、あたかも任意の負債であるかのように支払う義務を負うとしても、それでも、第二の遺言書で与えられた遺贈のために、按分がなされる余地があるからである。
secundum quae poterit euenire, ne substitutus quicquam retineat uel ut longe plus habeat quartae paternae hereditatis.
これに従えば、予備相続人が何も留保できないか、あるいは父の遺産の4分の1よりもはるかに多くを保持することになるという事態が生じ得る。
quid ergo, si non sufficiat pupilli hereditas legatis, cum patris suffecisset? de suo (quadrante nimirum) dabit substitutus, quoniam pater legauit de suo: nec ad rem pertinet, quod ex nullo testamento praestatur ultra uires patrimonii, cum in hac parte iuris legata, quae tabulis secundis relinquuntur, quasi primis sub condicione relicta intelleguntur.
では、父の遺産は遺贈に十分であったが、被後見人の遺産が遺贈に足りない場合はどうなるか。 予備相続人は自己の(もちろん4分の1の留保分から)支払うことになる。 なぜなら、父は自己の財産から遺贈したからである。 そして、いかなる遺言からも遺産総額を超えて給付されることはないという原則は、この法の分野においては問題にならない。 なぜなら、第二の遺言書で遺贈されたものは、あたかも第一の遺言書において条件付きで遺贈されたものであるかのように理解されるからである。
§35.2.11.6Si filio suo duos substituerit et alterius portionem onerauerit, tractari solet, an ex persona sua Falcidiam possit inducere substitutus, quam pupillus non haberet uel unus pupilli substitutus.
もし父がその息子に対して二人の予備相続人を指定し、一方の相続分だけに負担を課した場合、その予備相続人が、被後見人自身や、あるいは単一の予備相続人であれば有さなかったであろうファルキディウス留保分の適用を、自己の立場から主張できるかがよく議論される。
et facile quis dixerit consequenter prioribus, quae de patrimonii ratione dicta sunt, non esse Falcidiae locum et ultra uires portionis conueniendum alterum substitutum.
そして、財産計算に関して前に述べられたことに従って、ファルキディウス留保分の適用余地はなく、もう一方の予備相続人はその相続分の限度を超えて義務を負わされるべきであると、ある者は容易に言うかもしれない。
sed uerior est diuersa sententia perinde huic quartam relinquendam existimantium atque ita si patri heres extitisset: ut enim opes patris et contributio legatorum inde capiunt et formam et originem, ita plures substituti subducta persona pupilli reuocandi sunt ad intellectum institutionis.
しかし、異なる見解の方がより真実である。 すなわち、あたかも彼が父の相続人となったかのように、この者に4分の1が残されるべきであると考える見解である。 なぜなら、父の財産および遺贈の按分はそこから形式と起源を得ているので、そのように、複数の予備相続人は被後見人の人格を差し引いたうえで、相続人指定の解釈へと引き戻されるべきだからである。
quid tamen dicemus de altero substituto, qui non est oneratus? si forte nondum legata pupillus a se relicta soluit et aliquid ultra dodrantem sit in omnibus, et ipsum Falcidiam habiturum? atquin quartam habet neque idem patiatur instituti comparatio.
しかし、負担を課されていないもう一方の予備相続人についてはどう言うべきか。 もし被後見人が自分自身で残した遺贈をまだ支払っておらず、そしてすべての遺贈が全体の4分の3を超えている場合、彼自身もファルキディウス留保分を持つことになるのか。 しかし実際、彼は4分の1を持っており、指定相続人との比較からして同じ扱いを受けるべきではない。
rursus si negemus, aliud aperte, quam quod uolgo probatum est, respondetur.
他方で、もしこれを否定するなら、一般に認められているものとは明らかに異なる回答をすることになる。
itaque uarietas exsistet, ut is quidem, qui proprio nomine oneratus est, uelut institutus desideret quartam, alter autem, qui non est oneratus, ut substitutus, licet portio largiatur eius, non in solidum conueniatur propter calculi confusionem.
したがって、自己の名において負担を課されている者は、指定相続人のように4分の1を要求し、他方、負担を課されていない者は、予備相続人として、たとえその相続分が豊かであっても、計算の錯綜を避けるために全額について訴えられることはないという区別が生じることになる。
huic consequens est, ut, si pupillo de Falcidia cautum fuit, duobus committatur stipulatio, uidelicet in eam quantitatem, quam unusquisque sibi retinere potuisset.
これに従えば、もし被後見人のためにファルキディウス留保分に関する保証がなされていた場合、二人に約定が委ねられることになる。 すなわち、各人が自己のために留保することができたであろう額についてである。
§35.2.11.7Quaesitum est, si quis pupillo coheredem substituisset, quemadmodum legis Falcidiae ratio inquiri debeat? et quale est, quod uolgo diceretur, legatorum rationem separandam? dixi, quantum ad legata, quae pater a filio, item a substituto reliquit, nullam fieri posse separationem, cum communi calculo subiciantur et inuicem inducant contributionem.
もし誰かが被後見人に対して共同相続人を予備相続人として指定していた場合、ファルキディウス法の計算はどのように行われるべきかが問われた。 そして「遺贈の計算は分けられるべきである」と一般に言われているのはどういうことか。 私は、父が息子から、また予備相続人から残した遺贈に関しては、共通の計算に付され、相互に按分をもたらすため、何ら分離を行うことはできないと答えた。
sed legata, quae ab instituto extero data sunt, permisceri ceteris non oportere: ideoque quartam pupillo datae portionis habere substitutum, quamuis suam portionem habeat ut institutus: et aliam causam esse eius, qui ex uariis portionibus heres scriberetur: ibi enim legatorum confundi rationem non minus, quam si semel fuisset nuncupatus ex ea portione, quae conficeretur ex pluribus, neque referre, pure saepe an sub diuersis condicionibus sit heres institutus.
しかし、外部の指定相続人によって与えられた遺贈は、他のものと混同されるべきではない。 したがって、予備相続人は、指定相続人として自己のシェアを持っているとしても、被後見人に与えられたシェアの4分の1を保持する。 そして、異なる複数のシェアから相続人として指定される者のケースは別である。 なぜなら、その場合には、複数の部分から構成される単一のシェアから彼が一度だけ指定された場合と何ら異ならず、遺贈の計算は混同されるからであり、彼が無条件で、あるいは異なる複数の条件の下で相続人に指定されているかは関係がない。
§35.2.11.8Si quis exheredato filio substituit heredem institutum et ab eo tabulis quoque secundis legauerit, necessario ratio confundetur, cum ideo legata ualere dixerit Iulianus a substituto relicta, quod idem patri heres exstiterit.
もし誰かが廃除された息子に対して指定相続人を予備相続人として指定し、かつ第二の遺言書によって彼から遺贈を行っていた場合、計算は必然的に混同される。 なぜなら、ユリアヌスが、予備相続人によって残された遺贈が有効であると述べたのは、まさにその者が同じく父の相続人となったという理由によるからである。

語釈・文法注

  1. 35.2.11.1quanti — 価値・価格の属格(genitive of value / price)であり、死亡した条件付自由奴隷(statuliber)の遺産評価額を決定するための基準を示している。
  2. 35.2.11.3prouocatione interposita — 奪格独立構文(ablative absolute)であり、流刑(relegatio)および財産没収の判決に対して、被追放者が生前に正式に上訴を提起していた状態を指す。
  3. 35.2.11.5quasi primis sub condicione relicta — 中性複数主格の過去分詞 `relicta` は先行する `legata` を修飾する。第二の遺言書(tabulae secundae)での遺贈が、第一の遺言書において「被後見人が相続人とならずに死亡すること」を条件としてなされた遺贈とみなされる擬制を説明している。
  4. 35.2.11.6alterum substitutum — 受動義務動名詞(passive periphrastic)の `conueniendum [esse]` に対する意味上の主語となる対格であり、「もう一方の(負担を課された)予備相続人が訴えられるべきである」という義務の帰属先を示している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §35.2.11.pr-35.2.11.8. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:35.2.11.pr-35.2.11.8

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。