Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §35.1.101.pr-35.1.101.4

遺言条件の解釈における遺言者の真意の重視

5432 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

パピニアヌスは、信託遺贈や遺言における「結婚」や「後見」などの諸条件について、単なる文言上の成否ではなく、遺言者の真意を尊重して解釈すべき事例をいくつか提示して判断を下している。

[IDEM libro octauo responsorum.
[同著者(パピニアヌス)の『回答集』第8巻。
] §35.1.101.prPater Seuerianam Proculam Aelio Philippo cognato nuptiis testamento designauit: eidem filiae praedium, si Aelio Philippo nubsisset, uerbis fideicommissi reliquit: quod si non nubsisset, idem praedium Philippo dari uoluit: nondum uiripotens puella diem suum obiit.
] 父親が遺言において、娘のセウェリアナ・プロクラを親族のエーリウス・ピリップスとの結婚相手に指定した。 また、同娘に対し、もし彼女がエーリウス・ピリップスと結婚したならば、信託遺贈の言葉によって土地を残した。 そして、もし彼女が結婚しなかったならば、同じ土地がピリップスに与えられることを望んだ。 まだ結婚適齢期に達していない少女が死亡した。
respondi, cum in condicionibus testamentorum uoluntatem potius quam uerba considerari oporteat, Aelio Philippo fideicommissum ita datum uideri, si ei Procula defuncti filia nubere noluisset: quare cum ea prius, quam uiripotens fieret, uita decesserit, condicionem exstitisse non uideri.
私は回答した。 遺言の条件においては言葉よりもむしろ意思が考慮されるべきであるから、エーリウス・ピリップスに対する信託遺贈は、被相続人の娘プロクラが彼との結婚を拒んだ場合にのみ、そのように与えられたとみなされる。 したがって、彼女が結婚適齢期に達する前に世を去ったのであるから、条件が成就したとはみなされない。
§35.1.101.1Ita fideicommisso dato: 'uolo restituas, si sine liberis decedas' condicio deficit ex uoluntate uel uno filio superstite relicto.
「もしあなたが子供なしに死亡するならば、返還してほしい」という形で信託遺贈が与えられた場合、遺言者の意思により、たとえ一人の子供であっても生存して残されたならば、条件は不成就となる。
§35.1.101.2Condicionum uerba, quae testamento praescribuntur, pro uoluntate considerantur: et ideo cum tutores testamento dati, quoniam interea puer adoleuerat, id egerint, ut curatores ipsi constituerentur, condicio fideicommissi talis praescripta: 'si tutelam in annum octauum decimum gesserint’ defecisse non uidebitur.
遺言に規定されている条件の言葉は、遺言者の意思に従って考慮される。 それゆえ、遺言によって指定された後見人たちが、その間に少年が成長したために、自らが保佐人に選任されるように取り計らったとき、「もし彼らが18歳まで後見を務めたならば」と規定された信託遺贈のそのような条件は、不成就に終わったとはみなされない。
§35.1.101.3Socrus nurui fideicommissum ita reliquerat: 'si cum filio meo in matrimonio perseuerauerit': diuortio sine culpa uiri post mortem socrus facto defecisse condicionem respondi.
姑が嫁に対し、「もし私の息子との婚姻を継続するならば」という形で信託遺贈を残していた。 姑の死後、夫の過失なしに離婚が成立した場合、条件は不成就に終わったと私は回答した。
nec ante diem fideicommissi cedere, quam mori coeperit nupta uel maritus, et ideo nec Mucianam cautionem locum habere, quia morte uiri condicio possit exsistere.
また、信託遺贈の権利の発生は、妻または夫が死に始める時より前には生じず、それゆえ、夫の死によって条件が成就しうるのであるから、ムキウスの担保の余地もない。
§35.1.101.4Fideicommissa menstrua et annua sub ea condicione liberto relicta 'quamdiu res patroni filiae gesserit' etsi praestari necesse est filia prohibente res suas administrari, tamen uoluntatem filia mutante condicionem resumunt, quoniam plura sunt.
解放奴隷に対し、「パトロヌスの娘の事務を処理している間」という条件のもとで残された毎月および毎年の信託遺贈は、娘が自分の事務を処理されることを禁じているために(解放奴隷が処理できなくても)給付される必要があるとしても、娘が意思を変更した場合には条件が再び効力を生じる。 なぜなら、それらは複数の給付だからである。

語釈・文法注

  1. 35.1.101.pruoluntatem potius quam uerba considerari oporteat — 非人称動詞 oporteat(接続法現在)が対格不定詞句 uoluntatem ... considerari(意思が考慮されること)を主語に取る構文。遺言解釈における最重要原則「文言よりも意思の尊重」を述べている。
  2. 35.1.101.2id egerint, ut curatores ipsi constituerentur — id agere ut + 接続法は「〜するように努める、取り計らう」を意味する慣用表現。ここで先行詞的な指示代名詞 id は後ろの目的・結果節である ut 節の内容を指し示している。
  3. 35.1.101.3nec ante diem fideicommissi cedere, quam — 法技術用語としての diem cedere は、遺贈などの権利が発生(帰属)することを表す。否定辞を含む ante ... quam(...する前には〜ない)の相関構造により、夫婦のいずれかが死亡する瞬間まで権利が発生しないことを示している。
  4. 35.1.101.4filia prohibente res suas administrari — 現在分詞を用いた奪格絶対(filia prohibente)。さらに、他動的な意味を持つ prohibente が不定詞句 res suas administrari(自分の事務が管理されること)を補語(目的語)として従えている複雑な構文。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §35.1.101.pr-35.1.101.4. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:35.1.101.pr-35.1.101.4

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。