Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §34.5.13.pr-34.5.13.6

遺言と問答契約における曖昧な文言の解釈基準

5277 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

遺言や問答契約(スティプラティオ)における曖昧な文言をめぐり、合算遺贈の解釈、共同遺贈の範囲、および条件句における選言と全称(特称)の論理的・法的な区別など、具体的なケースを用いた解釈論が展開される。

[IDEM libro singulari de ambiguitatibus. ] §34.5.13.prSi is qui ducenta deposuit ita leget: 'Seio cum ducentis quae apud eum deposui trecenta lego', singulae summae separate quidem certam habent demonstrationem, coniunctione uero tali incidunt in ambiguitatem.
[同じ者、曖昧性に関する単巻書より] もし二百を寄託した者が次のように遺贈するなら、「セイウスに、彼のもとに私が寄託した二百とともに、三百を遺贈する」と。 それぞれの金額は、別々であれば確かに明確な表示を有しているが、このような結合によって曖昧さに陥る。
sed dicendum est non trecenta, sed quingenta deberi, quia duae summae iunguntur.
しかし、三百ではなく五百が義務づけられると言うべきである。 なぜなら、二つの金額が合算されるからである。
§34.5.13.1Si quis leget: 'fundum Seianum heres meus Attio cum Dione Maenii seruo dato', dubitatur quidem, Dioni quoque fundus legatus sit an Dio cum fundo legatus sit.
もし誰かが次のように遺贈するなら、「私の相続人は、アッティウスに、マイニウスの奴隷であるディオとともに、セイアヌス土地を与えよ」と。 ディオにも土地が遺贈されたのか、それともディオが土地とともに遺贈されたのかが確かに疑われる。
sed magis dicendum est non solum fundum, sed etiam seruum Dionem esse legatum, maxime si nullas iustas causas habuit Dioni legandi.
しかし、土地だけでなく、奴隷ディオも遺贈されたと言うべきであり、遺言者がディオに遺贈する正当な理由を何ら持っていなかった場合には特にそうである。
§34.5.13.2Cum ita stipulationem concipimus: 'si hominem aut fundum non dederis, centum dari spondes'? utrumque est faciendum, ne stipulatio committatur, id est siue alterum siue neutrum factum sit, tenebit stipulatio.
私たちが次のように問答契約を構成するとき、「もし奴隷または土地を与えなかったならば、百が与えられることを約束するか」と。 問答契約が発効しないためには、両方が行われなければならない。 すなわち、片方が行われなかった場合であれ、どちらも行われなかった場合であれ、問答契約は効力を持つ。
idemque est euidenter, cum propositis specialiter pluribus rebus, quas fieri uolumus, ita stipulamur: 'si quid eorum factum non erit': ueluti 'Stichum et Damam et Erotem sisti? si quis eorum non steterit, decem dari'? necesse est enim omnes esse sistendos, ut stipulationi satisfiat.
そして、私たちが実現することを望む複数の事柄を個別に提示して、「もしそれらのうち何か一つでも行われなかったならば」と問答契約を結ぶ場合も、明らかに同様である。 例えば、「スティクスとダマとエロースが出頭させられること。 もし彼らのうち誰かが出頭しなかったならば、十が与えられるか」と。 なぜなら、問答契約を満足させるためには、全員が出頭させられることが必要だからである。
uel ut propius accedamus, fingamus ita stipulationem factam: 'si Stichum et Damam et Erotem non sisteris, decem dari'? neque enim dubitabimus, quin aeque omnes sisti oporteat.
あるいは、より近い例として、問答契約が次のように結ばれたと仮定しよう。 「もしスティクスとダマとエロースを出頭させなかったならば、十が与えられるか」と。 この場合も同様に、全員が出頭させられるべきであることに私たちは疑問を抱かないであろう。
§34.5.13.3Utrum ita concipias stipulationem 'si illud aut illud factum non erit' an hoc modo 'si quid eorum factum non erit, quae ut fierent, comprehensa sunt', hoc interest, quod, quamuis altero facto uerum sit hoc aut illud uere factum esse, non ideo tamen uerum erit hoc aut illud factum non esse.
あなたが問答契約を「もしこれまたはあれが行われなかったならば」と構成するか、あるいは「もし、行われるべきものとして含まれた事柄のうち、何か一つでも行われなかったならば」という方法で構成するかには、次の違いがある。 すなわち、片方が行われたことによって「これまたはあれが実際に行われた」ということが真であるとしても、だからといって「これまたはあれが行われなかった」ということが真にならないわけではないからである。
nam simul ea possunt esse uera, quamuis inter se contraria sunt, quia cum significatio non ex uniuerso, sed ex aliquo sumitur, si ueri aliquid inde sit, ueram efficit totam orationem: sicut e contrario duae orationes pugnantia continentes simul falsae sunt, ueluti si qui liberorum partim puberes, partim impuberes decesserint, nam et hoc falsum erit omnes impuberes decessisse et illud omnes puberes decessisse.
なぜなら、それらは互いに矛盾しているにもかかわらず、同時に真であり得るからである。 それは、意味が全体からではなく、一部から取られる場合、そこに何か一つでも真があれば、言言全体を真にするからである。 これとは逆に、矛盾する内容を含む二つの言言が同時に偽になることもある。 例えば、もし子供たちの一部が成人として、一部が未成年として死亡した場合、全員が未成年として死亡したということも偽であり、全員が成人として死亡したということも偽である。
id accidit, quia significatio sumitur ex uniuerso, in quo si aliquid falsum est, totam orationem falsam efficit.
それは、意味が全体から取られ、その中に何か一つでも偽があれば、言言全体を偽にするからである。
animaduertendum igitur est, quid sit, de quo quaeritur.
したがって、問題となっている事柄が何であるかに注意しなければならない。
nam cum ita concipio 'si illud aut illud non fuerit', quaeri debet, an aliquid factum non sit: illius effectus hic est, ut neutrum fiat, huius autem, ut utrumque fiat: nec in illo prodest aliquid non fecisse, si aliquid factum sit, neque in hoc aliquid fecisse, si aliquid factum non sit.
なぜなら、私が「もしこれまたはあれがなされなかったならば」と構成するとき、何かが行われなかったかどうかが問われるべきだからである。 前者の効果はどちらも行われないことであり、後者の効果は両方が行われることである。 そして前者においては、何かが行われたとすれば、何かを行わなかったことは役に立たず、後者においては、何かが行われなかったとすれば、何かを行ったことは役に立たない。
§34.5.13.4Proinde si quis ita interroget: 'eorum quid, quae obiciuntur tibi, fecisti'? ille neget, hoc exprimat: 'eorum quid, quae obiciuntur, non feci', id est 'nihil horum feci'.
したがって、もし誰かが次のように尋ねるなら、「あなたに告発されている事柄のうち、何かを行ったか」と。 彼がそれを否定し、次のように表現するなら、「告発されている事柄のうち、何も行わなかった」、すなわち「これらのうち何一つ行わなかった」ということである。
§34.5.13.5Si quis autem plura in stipulatum deducat, quorum unum fieri uelit, ita comprehendere debet: 'illud aut illud fieri spondes? si nihil eorum factum erit, tantum dabis'?
しかし、もし誰かが複数の事柄を問答契約に取り込み、そのうちの一つが行われることを望むなら、次のように構成すべきである。 「これまたはあれが行われることを約束するか。 もしそれらのうち何一つ行われなかったならば、これだけを与えるか」と。
§34.5.13.6Item si pater familias in testamento ita scripserit: 'si quis mihi filius aut filia genitur, heres mihi esto: si mihi filius aut filia heres non erit, Seius heres esto', non satis uoluntatem suam declarauit, si non aliter extraneum heredem esse uolet, quam si neque filius neque filia heres sit: hoc enim modo concipi oportet: 'si mihi neque filius neque filia heres erit'.
同様に、もし家父長が遺言書に次のように書いたなら、「もし私に息子または娘が生まれるなら、私の相続人たれ。 もし私に息子または娘が相続人とならないなら、セイウスが相続人たれ」と。 もし彼が、息子も娘も相続人とならない場合でなければ外部の者を相続人にしたくないのだとすれば、彼は自分の意思を十分に表明したとは言えない。 なぜなら、このように構成されるべきだからである、「もし私に息子も娘も相続人とならないならば」と。
potest autem interdum superior scriptura esse necessaria, si quis, cum filium et filiam habeat, utrumque heredem instituere uelit, sed siue alter heres futurus sit, extraneum miscere, siue neuter, extraneum substituere.
しかし、息子と娘の両方を持つ者が、その両方を相続人に指定したいが、どちらか一方が相続人となる場合には外部の者を混入させ、どちらも相続人とならない場合には外部の者を交代させたいときには、時に上記の記述が必要になることもある。
sed procliuior est sententia testatoris sic esse interpretanda 6, ut, siue filius siue filia nati ei fuerint, extraneus non admittatur, nisi specialiter hoc testator expresserit.
しかし、遺言者の意思は、息子または娘が彼に生まれたならば、遺言者が特にこのことを明確に示していない限り、外部の者は参入させられないと解釈する方が、より合理的である。

語釈・文法注

  1. §34.5.13.prSeio cum ducentis quae apud eum deposui trecenta lego — 前置詞 cum(〜とともに)が導く奪格句 cum ducentis が直接 trecenta(対格)に結びついている。これにより、寄託していた200(返還債務のある額)を伴わせて新規に300を遺贈するという意味になり、遺贈の意図が「預けた200を返還すること」と「新たに300を贈ること」の合算(計500)であると判断される。
  2. §34.5.13.1heres meus Attio cum Dione Maenii seruo dato — dato は三人称単数の未来命令形。この構文において、cum Dione(ディオとともに)が間接目的語である Attio にかかる(アッティウスとディオの両方に土地を与えるという共同遺贈)のか、それとも直接目的語である fundum にかかる(アッティウスに、土地と奴隷ディオの両方を与えるという遺贈)のかという構文上の二義性が生じている。
  3. §34.5.13.3hoc interest, quod, quamuis altero facto uerum sit hoc aut illud uere factum esse, non ideo tamen uerum erit hoc aut illud factum non esse — 主節は hoc interest で、quod 節がその具体的な相違点を説明する同格節。quod 節の内部に譲歩の接続詞 quamuis が導く従属節が挿入され、その後に non ideo tamen を伴う主節部分が続く複雑な入れ子構造。一部が真であれば全体が真となる選言(特称)の論理的性質を説明している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §34.5.13.pr-34.5.13.6. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:34.5.13.pr-34.5.13.6

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。