Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §33.1.21.pr-33.1.21.5

解放自由人や都市への遺贈と信託遺贈の減額や利息

4948 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

解放自由人や市に対する遺贈、および家族間での相続財産の返還や信託遺贈に関する様々な事例について、権利の帰属、減額、利息、返還範囲、および担保請求の要否が判断される。

[IDEM libro uicesimo secundo digestorum.
[同人、『学説彙纂』第二十二巻。
] §33.1.21.prLiberto suo ita legauit: 'praestari uolo Philoni, usque dum uiuet, quinquagesimam omnis reditus, quae praediis a colonis uel emptoribus fructus ex consuetudine domus meae praestantur’.
] 彼は自身の解放自由人に次のように遺贈した。 「フィローンが生きている間、私の家の慣行に従って、小作人や買主によって地所から果実として支払われるすべての収益の50分の1を、彼に支払うことを望む。
heredes praedia uendiderunt, ex quorum reditu quinquagesima relicta est: quaesitum est, an pretii usurae, quae ex consuetudine in prouincia praestarentur, quinquagesima debeatur.
」相続人たちは、その収益から50分の1が遺贈されていた地所を売却した。 州において慣行として支払われる売却代金の利息について、その50分の1が支払われるべきかどうかが問われた。
respondit reditus dumtaxat quinquagesimas legatas, licet praedia uendita sunt.
地所が売却されたとしても、遺贈されたのは収益の50分の1のみである、と答えた。
§33.1.21.1A liberto, cui fundum legauerat ferentem annua sexaginta, per fideicommissum dederat Pamphilae annua dena: quaesitum est, si lex Falcidia liberto legatum minuerit, an Pamphilae quoque annuum fideicommissum minutum uideatur, cum ex reditu legata sint, qui largitur, etiamsi Falcidia partem dimidiam fundi abstulerit, annuam Pamphilae praestationem.
年60を産み出す土地を遺贈した相手である解放自由人から、信託遺贈によって、パンフィラに毎年10を支払うよう求めていた。 ファルキディウス法が解放自由人への遺贈を減額した場合、パンフィラへの毎年の信託遺贈も減額されたとみなされるべきか、が問われた。 この信託遺贈は収益から遺贈されており、ファルキディウス法によって土地の半分が奪われたとしても、その収益はパンフィラへの毎年の給付を十分に賄うものである。
respondit secundum ea quae proponerentur non uideri minutum, nisi si alia mens testatoris probaretur.
提示された事実に従えば、遺言者の別段の意図が証明されない限り、減額されたとはみなされない、と答えた。
§33.1.21.2Filium ex dodrante, uxorem ex quadrante instituit heredes et filii fidei commisit, ut nouercae restitueret hereditatem: ab ea autem petit, ut infirmitatem filii commendatam haberet eique menstruos aureos denos praestaret, donec ad uicesimum quintum annum aetatis peruenerit, cum autem implesset eam aetatem, partem dimidiam hereditatis ei restitueret.
彼は息子を4分の3、妻を4分の1の割合で相続人に指定し、息子の信義に委ねて、継母に相続財産を返還するように求めた。 他方、彼女に対しては、託された息子の病弱さを心にかけ、彼が25歳に達するまで毎月10アウレウスを彼に給付し、彼がその年齢に達したときには相続財産の半分を彼に返還するように求めた。
filius deducta dodrantis parte quarta, ex qua institutus erat, nouercae hereditatem restituit et postea impleuit uicesimum quintum annum aetatis.
息子は、自身が指定されていた4分の3の分け前から4分の1を控除した上で、継母に相続財産を返還し、その後に25歳に達した。
quaesitum est, cum nouerca uniuersae hereditatis haberet dodrantem semunciam et sicilicum, an eius partem dimidiam priuigno suo restitueret.
継母が相続財産全体の12分の9と24分の1と48分の1を保持しているとき、その半分を自身の継子に返還すべきかどうかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur tantum restituendum, quantum cum eo, quod Falcidiae nomine filius deduxisset, semissem faceret.
提示された事実に従えば、息子がファルキディウス法の名目で控除した分と合わせて全体の半分となるだけの額が返還されるべきである、と答えた。
idem quaesiit, an, quod infirmitati filii pater consulere uoluerit, fructus quoque medii temporis nouerca ei restituere deberet.
同じ質問者は、父親が息子の病弱さに配慮することを望んだため、継母はその中間期間の収益も彼に返還すべきかどうかを問うた。
respondit secundum ea quae proponerentur debere.
提示された事実に従えば、返還すべきである、と答えた。
§33.1.21.3Lucius Titius testamento patriae suae ciuitati Sebastenorum centum legauit, uti alternis annis ex usuris eiusdem certamina sub nomine ipsius celebrarentur, et adiecit haec uerba: 'quod si condicione supra scripta recipere legatam sibi pecuniam ciuitas Sebastenorum noluerit, nullomodo heredes meos obligatos ei esse uolo, sed habere sibi pecuniam'.
ルキウス・ティティウスは遺言で、自らの故郷であるセバステノイの市に100を遺贈し、その利息から隔年で彼の名のもとに競技会が開催されるようにし、次の言葉を付け加えた。 「ただし、セバステノイの市が上記の条件で自身に遺贈された金銭を受け取ることを望まない場合、私の相続人らがその市に対して一切義務を負うことを私は望まず、金銭を自分たちのものとして保持することを望む。
postea praeses prouinciae ex nominibus debitorum hereditariorum elegit idonea nomina et in causam legati rei publicae adiudicauit, post cuius sententiam res publica a plerisque adiudicatis sibi pecunias percepit.
」その後、属州総督は相続債務者の名簿から適格な名義を選び、遺贈の趣旨のために市に裁定によって割り当てた。 この判決の後、市は割り当てられた多くの者から金銭を受け取った。
quaesitum est, an, si res publica condicionibus testamento adscriptis postea non paruerit, legatum ad filios heredes pertineat.
もし市がその後、遺言に付された条件に従わなかった場合、遺贈は相続人である息子たちに帰属するかが問われた。
respondit rem publicam uoluntati testatoris parere compellendam ac, nisi faciat, in his quidem summis, quae per numerationem uel nouationem solutae sunt, utili repetitione heredes adiuuandos: ab his uero nominibus, quae neque soluerunt rei publicae neque nouatione abscesserunt a pristina obligatione, non prohibendos, quo minus debitum petant.
市は遺言者の意思に従うよう強制されるべきであり、従わない場合には、現実の支払いや更改によって支払われた金額については、相続人を有益返還請求権によって救済すべきであると答えた。 しかし、市に支払っておらず、かつ更改によって元の債務から離脱してもいない債権名義については、彼らが債務を請求することを妨げられるべきではない。
§33.1.21.4Largius Eurippianus consuluit alumno certam pecuniam patronum testamento legasse deque ea re testamento ita cauisse: 'pecuniam, quam Titio liberto et alumno meo legaui, esse uolo penes Publium Maeuium usque ad annum uicesimum quintum aetatis eius proque ea computari cum eo usuras quadrantes: quantum autem in sumptum ei statuendum sit, tu, Publi Maeui, cum patris affectum ei praestare debeas, aestimabis'.
ラルギウス・エウリッピアヌスは次のように相談した。 あるパトロヌスが、遺言によって自分の養子に一定の金銭を遺贈し、その件に関して遺言の中で次のように定めていた。 「私の解放自由人であり養子であるティティウスに遺贈した金銭は、彼が25歳に達するまでプブリウス・マエウィウスの管理下に置かれることを望み、それに対して彼に年3パーセントの利息が計算されることを望む。 しかし、彼の生活費としてどれだけの額を定めるべきかは、プブリウス・マエウィウスよ、あなたが彼に対して父親のような愛情を示すべきである以上、あなたが査定すること。
quaesitum est, an heredes a Publio Maeuio satis accipere debuerint soluentes eam pecuniam.
」相続人たちは、その金銭を支払う際に、プブリウス・マエウィウスから担保を受け取るべきであったかどうかが問われた。
respondit, cum testamento nulla exigendae satisdationis commemoratio fiat, satis habuisse heredes secundum uoluntatem defuncti Publio Maeuio pecuniam numerare: et ideo nec Titius alumnus uel heredes eius audiri debeant aduersus heredes patroni agentes, quod satis non exegerunt: ex ea enim numeratione etiam a Titio ac proinde etiam ab heredibus eius liberatos esse supra scriptos heredes, nisi uiuente testatore Publius Maeuius soluendo esse desierit: tunc enim cautio ab eo exigenda est.
遺言において担保を請求すべきであるとの言及がない以上、相続人らは故人の意思に従ってプブリウス・マエウィウスに金銭を支払ったことで十分であったと答えた。 したがって、養子ティティウスもその相続人も、担保を求めなかったとしてパトロヌスの相続人を相手取って訴えを起こしても、聴取されるべきではない。 なぜなら、その支払いによって、上記の相続人たちはティティウスに対しても、したがってその相続人に対しても解放されたからである。 ただし、遺言者が生存している間にプブリウス・マエウィウスが支払不能になっていた場合は別であり、その場合には彼から保証が求められるべきである。
§33.1.21.5Pater duos filios aequis ex partibus instituit heredes, maiorem et minorem, qui etiam impubes erat, et in partem eius certa praedia reliquit et, cum quattuordecim annos impleuerit, certam pecuniam ei legauit idque fratris eius fidei commisit, a quo petit in haec uerba: 'a te peto, Sei, ut ab annis duodecim aetatis ad studia liberalia fratris tui inferas matri eius annua tot usque ad annos quattuordecim: eo amplius tributa fratris tui pro censu eius dependas, donec bona restituas: et ad te reditus praediorum illorum pertineant, quoad perueniat frater tuus ad annos quattuordecim'.
父親は、等しい割合で二人の息子(年長者と、まだ思春期に達していない年少者)を相続人に指定し、年少者の分け前として特定の地所を遺し、彼が14歳に達したときに一定の金銭を彼に遺贈し、それを兄の信義に委ねた。 彼は兄に対して次の言葉で求めた。 「セイウスよ、私はあなたに求める。 あなたの弟の自由学芸の修養のために、彼が12歳になってから14歳になるまで、彼の母親に毎年これだけの額を支払い、さらに、財産を返還するまで、弟の課税台帳に応じた納税額をあなたが支払い、そして、弟が14歳に達するまでは、それらの地所の収益はあなたのものとなるように。
quaesitum est, defuncto maiore fratre herede alio relicto utrum omnis condicio percipiendi reditus fundorum, anniuersaria praestetur alia, quae praestaturus esset, si uiueret, Seius, ad heredem eius transierint, an uero id omne protinus ad pupillum et tutores transferri debeat.
」年長の兄が別の相続人を残して死亡した場合、土地の収益を受け取り、セイウスが生きていれば支払うはずであった毎年の給付やその他の給付を支払うという一切の条件が、彼の相続人に移転したのか、それともそれらすべてが直ちに被後見人とその後見人たちに移転されるべきなのかが問われた。
respondit: secundum ea quae proponerentur intellegitur testator quasi cum tutore locutus, ut tempore, quo tutela restituenda est, haec, quae pro annuis praestari iussisset percipiendisque fructibus, finiantur: sed cum maior frater morte praeuentus est, omnia, quae relicta sunt, ad pupillum et tutores eius confestim post mortem fratris transisse.
答えた。 提示された事実に従えば、遺言者はあたかも後見人に対して話しているように理解され、後見が返還されるべき時に、毎年給付するよう命じた事柄や収益の取得が終了することになる。 しかし、年長の兄が死によって先を越された以上、遺されたものはすべて、兄の死の直後に被後見人とその後見人たちに直ちに移転したと理解される。

語釈・文法注

  1. §33.1.21.prquae praediis a colonis uel emptoribus fructus ex consuetudine domus meae praestantur — 関係代名詞 quae(女性複数主格、または中性複数主格/対格)は、ここでは遺言者の指示した給付「50分の1(の額)」を指す。回答部分で quinquagesimas legatas と複数形が用いられていることから、遺言者は quinquagesimae を複数名詞として扱っており、これが関係代名詞 quae の性・数の一致(女性複数)に現れていると解釈される。
  2. §33.1.21.1qui largitur, etiamsi Falcidia partem dimidiam fundi abstulerit, annuam Pamphilae praestationem — 関係代名詞 qui の先行詞は、直前の reditus(4変化名詞・男性単数主格)である。largitur は形式受動態(異動詞)の三人称単数で、「十分に提供する、豊かである」を意味し、annuam Pamphilae praestationem(対格)を目的語に取る。すなわち、「ファルキディウス法が土地の半分を奪ったとしても、その収益はパンフィラへの毎年の給付を賄うに十分である」という構文。
  3. §33.1.21.2tantum restituendum, quantum cum eo, quod Falcidiae nomine filius deduxisset, semissem faceret — 相続財産の返還割合に関する計算。息子は3/4(36/48)の相続人であり、ファルキディウス法によりその1/4である9/48を手元に保留し、残りの27/48を継母に引き渡した。継母は元の1/4(12/48)を合わせて39/48を保持している。25歳に達した息子に「相続財産の半分(24/48)」を返還する際、息子はすでに9/48を保留しているため、継母が新たに返還すべきなのは、その9/48と合算してちょうど半分(24/48)になる額、すなわち15/48である、と判断されている。
  4. §33.1.21.3utili repetitione heredes adiuuandos — 市が遺言の条件(競技会の開催)に違反した場合に、支払済みの金銭を相続人が取り戻すための法的手続き。本来の厳格な市民法上の訴権が直接適用できない場合にも、法務官または皇帝の裁量によって拡張適用される「有用な(または擬制された)返還請求権(utilis repetitio / actio utilis)」を通じて、相続人が救済されるべきであることを示している。
  5. §33.1.21.4proque ea computari cum eo usuras quadrantes — 利息の利率指定における表現。quadrantes(主格単数 quadrans「4分の1」の複数形)は、ローマ法で標準とされる月1%(年12%、usurae centesimae)の4分の1、すなわち「年3%」の利率を意味する。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §33.1.21.pr-33.1.21.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:33.1.21.pr-33.1.21.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。