Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §32.0.38.pr-32.0.38.8

相続財産の処分禁止と信託遺贈の諸事例

4860 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

相続財産の処分制限(譲渡や質入れの禁止)を伴う遺言や、信託遺贈における様々な禁止条項・条件の法的効力と範囲、およびそれらが不履行になった際の効果に関する事例を扱う。

[IDEM libro nono decimo digestorum. ] §32.0.38.prPater filium heredem praedia alienare seu pignori ponere prohibuerat, sed conseruari liberis ex iustis nuptiis et ceteris cognatis fideicommiserat: filius praedia, quae pater obligata reliquerat, dimisso hereditario creditore nummis noui creditoris, a priore in sequentem creditorem pignoris hypothecaeue nomine transtulit: quaesitum est, an pignus recte contractum esset.
父親が、相続人である息子に対し、土地を譲渡することまたは質に入れることを禁止していたが、適法な婚姻から生まれる子らおよびその他の血族のためにそれらが保全されるよう信託遺贈していた。 息子は、父親が担保に供したまま残した土地について、新しい債権者から得た金銭で相続財産の債権者に弁済し、以前の債権者から次の債権者へと質権または抵当権の名目でこれを移転した。 質権の設定が適法に契約されたかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur recte contractum.
回答:提示された事実によれば、適法に契約されている。
idem quaesiit, cum filius praedia hereditaria, ut dimitteret hereditarios creditores, distraxisset, an emptores, qui fideicommissum ignorauerunt, bene emerint.
同じ者が、息子が相続財産の債権者たちを退散させるために相続財産である土地を売却した場合に、信託遺贈を知らなかった買主たちが有効に買い受けたかを尋ねた。
respondi secundum ea quae proponerentur recte contractum, si non erat aliud in hereditate, unde debitum exsoluisset.
回答:提示された事実によれば、もし相続財産の中に、債務を返済するための他の財産がなかったのであれば、適法に契約されている。
§32.0.38.1Duobus libertis Sticho et Erote heredibus institutis ita cauit: 'fundum Cornelianum de nomine meorum exire ueto': unus ex heredibus Stichus ancillam Arescusam testamento liberam esse iussit eique partem suam fundi legauit: quaero, an Eros et ceteri conliberti Stichi ex causa fideicommissi eius fundi partem ab herede Stichi petere possint.
二人の解放自由人スティコスとエロスを相続人に指定した際、次のように規定した。 「コルネリウス荘園が私の家族の名から離れることを禁ずる。 」相続人の一人であるスティコスは、遺言によって女奴隷アレスクーサを解放することを命じ、彼女にその荘園の自己の持分を遺贈した。 私は問う、エロスおよびスティコスの他の同僚解放自由人たちが、信託遺贈に基づき、その荘園のその部分をスティコスの相続人から請求できるか。
respondit non contineri.
回答:含まれない。
§32.0.38.2Filiam suam heredem scripserat et ita cauerat: 'ueto autem aedificium de nomine meo exire, sed ad uernas meos, quos hoc testamento 'nominaui, pertinere uolo': quaesitum est, defuncta herede et legatariis uernis an ad unum libertum qui remansit totum fideicommissum pertineret.
自らの娘を相続人に指定し、次のように規定していた。 「しかし、邸宅が私の名から離れることを禁じ、この遺言で私が名指しした私の生まれながらの奴隷たちに帰属することを望む。 」相続人と遺贈を受けた生まれながらの奴隷たちが死亡した際、残った一人の解放自由人に信託遺贈のすべてが帰属するかが問われた。
respondit ad eum, qui ex uernis superesset, secundum ea quae proponerentur uirilem partem pertinere.
回答:提示された事実によれば、生まれながらの奴隷のうち生き残った者に、その一人当たりの分が帰属する。
§32.0.38.3Fundum a filio, quoad uixerit, uetuit uenundari donari pignerari et haec uerba adiecit: 'quod si aduersus uoluntatem meam facere uoluerit, fundum Titianum ad fiscum pertinere: ita enim fiet, ut 'fundus Titianus de nomine uestro numquam exeat'.
息子が生きている間、その荘園を売却すること、贈与すること、質に入れることを禁止し、次の言葉を付け加えた。 「もし彼が私の意志に反してこれを行おうとしたならば、ティティウス荘園は国庫に帰属するものとする。 なぜなら、そうすることによって、ティティウス荘園が汝らの名から決して離れなくなるからである。
quaesitum est, cum uiuus filius eum fundum secundum uoluntatem patris retinuerit, an defuncto eo non ad heredes scriptos a filio, sed ad eos, qui de familia sunt, pertineat.
」息子が生前、父親の意志に従ってその荘園を維持した上で死亡した際、それが息子によって指定された相続人たちではなく、家族の者に帰属するかが問われた。
respondit hoc ex uoluntate defuncti colligi posse filium quoad uiueret alienare uel pignerare non posse, testamenti autem factionem et in eo fundo in extraneos etiam heredes habiturum.
回答:被相続人の意志から次のことが推し量られる。 すなわち、息子は生きている間は譲渡することも質に入れることもできないが、遺言による処分権については、その荘園に関しても、部外者の相続人に対しても持つであろう。
§32.0.38.4Iulius Agrippa primipilaris testamento suo cauit, ne ullo modo reliquias eius et praedium suburbanum aut domum maiorem heres eius pigneraret aut ullo modo alienaret: filia eius heres scripta heredem reliquit filiam suam neptem primipilaris, quae easdem res diu possedit et decedens extraneos instituit heredes.
元筆頭百人隊長ユリウス・アグリッパは、自らの遺言において、自らの遺骨、郊外の土地、または邸宅を、相続人がいかなる方法によっても質に入れたり譲渡したりしないようにと規定した。 相続人に指定された彼の娘は、その娘、すなわちその元筆頭百人隊長の孫娘を相続人として残し、彼女はそれらの物を長年にわたって占有し、死亡する際に部外者を相続人に指定した。
quaesitum est, an ea praedia extraneus heres haberet an uero ad Iuliam Domnam, quae habuit patruum maiorem Iulium Agrippam, pertinerent.
それらの土地を部外者の相続人が所有するべきか、あるいは、ユリウス・アグリッパを大叔父としていたユリア・ドムナに帰属するべきかが問われた。
respondi, cum hoc nudum praeceptum est, nihil proponi contra uoluntatem defuncti factum, quo minus ad heredes pertinerent.
回答:これは単なる訓示であるため、被相続人の意志に反して何かが行われたという事実は提示されておらず、それらが相続人たちに帰属することを妨げるものはない。
§32.0.38.5Quindecim libertis, quos nominauerat, praediolum cum taberna legauerat et adiecerat haec uerba: 'sibique eos habere possidere uolo ea lege et condicione, ne quis eorum partem suam uendere donareue aliudue quid facere alii uelit: quod si aduersus ea quid factum erit, tunc eas portiones praediumue cum taberna ad rem publicam Tusculanorum pertinere uolo'.
自分が指名した十五人の解放自由人に対し、居酒屋付きの小さな土地を遺贈し、次の言葉を付け加えていた。 「彼らがそれらを所有し占有することを、彼らのうちの誰も、自己の持分を他人に売却、贈与、その他いかなる処分をも行おうとしないという規律と条件のもとに望む。 もしこれらに反して何かが行われたならば、その際にはそれらの持分、あるいは居酒屋付きの土地はトュスクルム市民共同体に帰属することを望む。
quidam ex his libertis uendiderunt partes suas duobus conlibertis suis ex eodem corpore, emptores autem defuncti Gaium Seium extraneum heredem reliquerunt: quaesitum est, partes quae uenierunt utrum ad Gaium Seitum an ad superstites collibertos suos, qui partes suas non uendiderunt, pertinerent.
」これらの解放自由人のうちの特定の者が、同じ団体に属する二人の同僚解放自由人に自己の持分を売却し、買主たちは死亡する際、部外者であるガイウス・セイウスを相続人として残した。 売却された持分が、ガイウス・セイウスに帰属するべきか、あるいは、自らの持分を売却しなかった生存している同僚解放自由人たちに帰属するべきかが問われた。
respondit secundum ea quae proponerentur ad Gaium Seium pertinere.
回答:提示された事実によれば、ガイウス・セイウスに帰属する。
idem quaesiit, an partes uenditae ad rem publicam Tusculanorum pertinerent.
同じ者が、売却された持分がトュスクルム市民共同体に帰属するかを尋ねた。
respondi non pertinere.
回答:帰属しない。
CLAUDIUS: quia non possidentis persona, qui nunc extraneus est, respicienda est, sed emptorum, qui secundum uoluntatem defunctae ex illis fuerunt, quibus permiserat testatrix uenundari, nec condicio exstitit dati fideicommissi Tusculanis.
クラウディウス:なぜなら、現在部外者である占有者の人格が考慮されるべきではなく、買主たちの人格が考慮されるべきだからであり、彼らは被相続人の意志によれば、遺言者が売却を許していた者たちの中に含まれていたからであり、トュスクルム市民に対して与えられた信託遺贈の条件も成就しなかったからである。
§32.0.38.6Fidei commissit eius, cui duo milia legauit, in haec uerba: 'a te, Petroni, peto, uti ea duo milia solidorum reddas collegio cuiusdam templi'.
二千を遺贈した相手に対し、次の言葉によって信託を託した。 「ペトロニウスよ、私はお前に、その二千ソリドゥスを特定の神殿のギルドに引き渡すよう求める。
quaesitum est, cum id collegium postea dissolutum sit, utrum legatum ad Petronium pertineat an uero apud heredem remanere debeat.
」その団体がその後に解散された際、その遺贈がペトロニウスに帰属するのか、あるいは相続人のもとに留まるべきかが問われた。
respondit Petronium iure petere, utique si per eum non stetit parere defuncti uoluntati.
回答:とりわけ被相続人の意志に従うことが彼に起因して妨げられたのでない限り、ペトロニウスが請求することは適法である。
§32.0.38.7Mater filios heredes scripserat et adiecit: 'praedia, quae ad eos ex bonis meis peruentura sunt, nulla ex causa abalienent, sed conseruent successioni suae deque ea re inuicem sibi cauerent': ex his uerbis quaesitum est, an praedia per fideicommissum relicta uideantur.
母親が息子たちを相続人に指定し、次のように付け加えた。 「私の財産から彼らに至るであろう土地を、いかなる理由によっても譲渡せず、自らの相続人のために保全し、そのことについて互いに保証し合うように。 」これらの言葉から、土地が信託遺贈によって残されたとみなされるかが問われた。
respondit nihil de fideicommisso proponi.
回答:信託遺贈に関する事実は何も提示されていない。
§32.0.38.8Ex parte dimidia heredi instituto per praeceptionem fundum legauit et ab eo ita petit: 'peto, uti uelis coheredem tibi recipere in fundo Iuliano meo, quem hoc amplius te praecipere iussi, Clodium Uerum nepotem meum, cognatum tuum': quaesitum est, an pars fundi ex causa fideicommissi nepoti debeatur.
二分の一の相続分をもって相続人に指定された者に対し、先取遺贈により荘園を遺贈し、彼に対して次のように求めた。 「私がこれに加えてお前に先取するよう命じた私のユリウス荘園において、お前の共同相続人として、私の孫でありお前の親族であるクロディウス・ウェルスを受け入れることを私は求める。 」その荘園の一部が、信託遺贈に基づき、孫に与えられるべきかが問われた。
respondit deberi.
回答:与えられるべきである。

語釈・文法注

  1. 32.0.38.prdimisso hereditario creditore nummis noui creditoris — 「新しい債権者の金銭によって相続財産の債権者が退散せしめられた上で」という奪格絶対。その中の `nummis` は手段の奪格である。
  2. 32.0.38.3testamenti autem factionem et in eo fundo in extraneos etiam heredes habiturum — 対格不定詞構文であり、主語である `filium`(対格)が文脈上省略されている。また、接続詞 `et` は `in eo fundo`(その荘園に関しても)を強調している。
  3. 32.0.38.5possidentis persona, qui nunc extraneus est — 関係代名詞 `qui` は、先行詞として名詞ではなく、属格として機能している現在分詞 `possidentis`(占有している者)を指している。
  4. 32.0.38.6fidei commissit eius, cui duo milia legauit — `fidei commisit`(通常は `fideicommisit`)は本来、与格を間接目的語に取るが、ここでは属格の `eius` が用いられている。これは、信託を「託す」という動詞の性質から、信頼を置く対象としての「〜の信託に任せる」という属格支配に類似した解釈に基づくものである。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §32.0.38.pr-32.0.38.8. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:32.0.38.pr-32.0.38.8

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。