[ULPIANUS libro quinquagesimo ad edictum.
[ウルピアーヌス著『告示注解』第50巻より。
] §29.5.3.prSi quis in graui ualetudine adfectus opem domino ferre non potuerit, subueniendum est ei.
] もし誰か(奴隷)が重い病気に罹っていて、主人に援助を与えることができなかったなら、彼は救済されるべきである。
§29.5.3.1Si quis moriens dixisset a seruo uim mortis allatam esse sibi, dicendum est non esse credendum domino, si moriens hoc dixit, nisi potuerit et probari.
もし誰か(主人)が死に際に、奴隷によって自分に死の暴力が加えられたと言ったとしても、たとえ死に際にそう言ったのだとしても、それが立証もされ得ない限りは、その主人の言うことを信じるべきではないと言うべきである。
§29.5.3.2Si maritus uxorem noctu intra cubiculum secum cubantem necauerit uel uxor maritum, serui poena senatus consulti liberabuntur.
もし夫が、夜間に寝室で自分と一緒に寝ている妻を殺害したか、または妻が夫を殺害した場合、奴隷たちは元老院議決の刑罰から免除される。
sed si exaudissent et opem non tulissent, plectendi erunt, non tantum si proprii essent mulieris, sed etiam si mariti.
しかし、もし彼らが聞きつけながらも援助を差し伸べなかったのなら、それが妻に固有の奴隷であった場合だけでなく、夫の奴隷であった場合でも、彼らは罰せられるべきである。
§29.5.3.3Si tamen maritus in adulterio deprehensam occidat, quia ignoscitur ei, dicendum est non tantum mariti, sed etiam uxoris seruos liberandos, si iustum dolorem exsequenti domino non restiterunt.
しかしながら、もし夫が密通の現場で捕らえた妻を殺害した場合、夫が免責されるのであるから、もし彼らが、正当な憤激を実行している主人に抵抗しなかったのであれば、夫の奴隷だけでなく、妻の奴隷も免除されるべきであると言うべきである。
§29.5.3.4Si cum omnes domini adgressuram paterentur, uni seruus opem tulit, an sit excusandus, an uero quia omnibus non tulit plectendus? et magis est, ut, si quidem omnibus ferre potuit, quamuis quibusdam tulit, supplicio adficiendum: si uero simul omnibus non potuit, excusandum, quia quibusdam opem tulerit.
もしすべての主人が襲撃を受けているときに、奴隷がそのうちの一人に援助を与えた場合、彼は許されるべきか、それとも全員を援助しなかったからという理由で罰せられるべきか。 そして、もし彼が確かに全員に援助を与えることができたのに、一部の者にしか与えなかったのであるなら、死刑に処されるべきであるが、もし同時に全員を援助することができなかったのであるなら、一部の者に援助を与えたのであるから、許されるべきである(とするのがより妥当である)。
nam illud durum est dicere, si, cum duobus auxilium ferre non possit, elegit alteri esse auxilio, electione crimen eum contraxisse.
なぜなら、二人の者に援助を与えることができないときに、一方の援助をすることを選んだからといって、その選択によって彼が罪を犯したのだと言うことは、過酷だからである。
§29.5.3.5Quare et si seruus mulieris marito dominae magis auxilio fuit quam dominae uel contra, dicendum est ignosci ei debere.
それゆえ、たとえ妻の奴隷が、女主人よりも女主人の夫に、より多くの援助を与えたか、あるいはその逆であったとしても、彼は許されるべきであると言うべきである。
§29.5.3.6Subuenitur eis, qui eo tempore quo dominus dominaue occisa est clausi ita fuerunt sine dolo malo, ut erumpere succurrendi causa aut comprehendendi eos, qui caedem fecerint, non potuerint: nec interest, a quo clausi continebuntur: sic tamen, si non data opera uoluerint se ita includi, ne opem ferre possint.
主人または女主人が殺害されたその時に、悪意なく、助けるため、あるいは殺害を行った者たちを捕らえるために飛び出すことができなかったほどに閉じ込められていた者たちは、救済される。 そして、誰によって閉じ込められていたかは問題ではない。 ただし、援助を与えることができないようにするために、自ら進んでそのように閉じ込められることを望んだのでない場合に限る。
clusos accipere debemus et si sunt uincti, si tamen ita uincti, ut omnino rumpere uincula et auxilio esse non potuerint.
また、縛られている者たちも、もし全く縄を解いて援助することができなかったほどに縛られていたのであるなら、閉じ込められた者とみなすべきである。
§29.5.3.7Ignoscitur etiam his qui aetate defecti sunt.
年齢によって衰えた者たちもまた、許される。
§29.5.3.8Surdus quoque inter inbecillos numerandus est aut inter eos qui sub eodem tecto non sunt, quia ut illi per spatium, ita hic per morbum nihil audit.
聾者もまた、無力な者たちのうちに、あるいは同じ屋根の下にいない者たちのうちに数えられるべきである。 なぜなら、後者が距離のために聞こえないのと同様に、前者は病気のために何も聞こえないからである。
§29.5.3.9Caecus quoque ueniam mereri debet.
盲者もまた、許されるに値する。
§29.5.3.10Mutum simili modo excipimus, sed ibi, ubi uocis tantum auxilium superfuit.
唖者も同様に我々は除外する。 ただし、声による援助だけが残されていた場合においてである。
§29.5.3.11Furiosos excipi nequaquam dubium est.
狂気の人々が除外されることは全く疑いがない。
§29.5.3.12Si quis quem eorum seruum seruamue ex ea familia, qui eius facinoris noxius erit, receperit uel celauerit sciens dolo malo, in ea causa est, ac si lege quae de sicariis lata est facinoris noxius fuerit.
もし誰かが、その家族の奴隷であって、その犯行について有罪である者を、知りながら悪意をもって匿うか隠したなら、暗殺者に関する法によってその犯行について有罪とされたのと同様の状況に置かれる。
§29.5.3.13Si ex stipulatu seruus debeatur et caedem domini arguerit et pro hoc praemio liber esse iussus sit, ex stipulatu actio stipulatori non datur: nam et si supplicio adfectus fuisset, non daretur.
もし問答契約に基づいて奴隷が引き渡されるべき義務があり、その奴隷が主人の殺害を告発し、このことの褒賞として自由の身になるよう命じられた場合、問答契約に基づく訴えは債権者には与えられない。 なぜなら、たとえその奴隷が死刑に処されていたとしても、与えられなかったであろうからである。
quod si sub eodem tecto non fuit, ex stipulatu actio in aestimatione serui utilis erit creditori.
しかし、もし彼が同じ屋根の下にいなかったのであれば、問答契約に基づく訴えは、その奴隷の評価額において、債権者に対して有効となるであろう。
§29.5.3.14Utrum autem is solus uideatur indicasse uel arguisse, qui ad hoc prosilit ultro, an etiam is, qui, cum accusaretur ipse, detorsit in alium crimen? et magis est, ut ille hoc praemio dignus sit, qui ultro ad accusationem prosilit. H
しかし、自ら進んでこれに踏み切った者だけが告発したとみなされるのか、それとも、自分自身が告発されたときに他人に罪を転嫁した者もそうみなされるのか。 そして、自ら進んで告発に踏み切ったあの者が、この褒賞に値する(とするのがより妥当である)。