[ULPIANUS libro quinquagesimo ad edictum.
[ウルピアーヌス著『告示注解』第50巻より。
] §29.5.1.22Si sibi manus quis intulit, senatus consulto quidem Silaniano locus non est, sed mors eius uindicatur, scilicet ut, si in conspectu seruorum hoc fecit potueruntque eum in se saeuientem prohibere, poena adficiantur, si uero non potuerunt, liberentur.
] もし誰かが自殺したならば、シラニアヌム元老院議決は適用の余地がないが、しかし彼の死は追及される。 すなわち、もし彼が奴隷たちの目の前でこれを行い、彼らが、自らに対して危害を加えている彼を阻止できたのであれば、彼らは刑罰に処せられ、だがもし阻止できなかったのであれば、免除されるということである。
§29.5.1.23Si quis non metu criminis inminentis, sed taedio uitae uel inpatientia doloris sibi manus intulit, eius testamentum aperiri et recitari mortis casus non impedit.
もし誰かが、差し迫った犯罪の恐怖からではなく、生への嫌気や痛みの耐え難さから自殺したのであれば、彼の死という事態は、彼の遺言書が開封され朗読されることを妨げない。
§29.5.1.24Item illud sciendum est, nisi constet aliquem esse occisum, non haberi de familia quaestionem: liquere igitur debet scelere interemptum, ut senatus consulto locus sit.
また、次のことを知しておくべきである。 誰かが殺害されたことが明らかでない限り、奴隷集団に対する鞫問は行われない。 したがって、元老院議決が適用されるためには、犯罪によって殺されたことが明白でなければならない。
§29.5.1.25Quaestionem autem sic accipimus non tormenta tantum, sed omnem inquisitionem et defensionem mortis.
なお、私たちは「鞫問」を、拷問だけでなく、死に関するすべての調査および解明を含むものとして解釈する。
H §29.5.1.26oc autem senatus consultum eos quidem, qui sub eodem tecto fuerunt, omnimodo punit, eos uero, qui non sub eodem tecto, sed in eadem regione, non aliter, nisi conscii fuissent.
しかし、この元老院議決は、同じ屋根の下にいた者たちをば、いかなる場合も処罰するが、同じ屋根の下ではなく、同じ区域にいた者たちについては、共犯であった場合でなければ処罰しない。
' §29.5.1.27Eodem' autem 'tecto' qualiter accipiatur, uideamus, utrum intra eosdem parietes an et ultra intra eandem diaetam uel cubiculum uel eandem domum uel eosdem hortos uel totam uillam.
では、「同じ屋根の下に」がどのように解釈されるべきかを見てみよう。 同じ壁の内側のみを指すのか、それともそれを超えて、同じ居住区画、寝室、同じ家、同じ庭、あるいは別荘全体をも指すのか。
et ait Sextus sic esse saepe iudicatum, ut quicumque eo loci fuerunt, unde uocem exaudire potuerunt, hi puniantur, quasi sub eodem tecto fuerunt, licet alii ualidioris uocis, alii exiguioris sunt nec omnes undique exaudiri possunt.
そしてセクストゥスは、しばしば次のように判決が下されてきたと述けている。 すなわち、声をはっきりと聞き取りうる場所にいた者たちは誰であれ、あたかも同じ屋根の下にいたかのように処罰されるべきであると。 たとえある者は声がより大きく、ある者はより小さく、またすべての人がいたる所から聞き取れるわけではないとしてもである。
§29.5.1.28Iuxta hoc tamen uidetur et diuus Hadrianus rescripsisse in haec uerba: 'Serui quotiens dominis suis auxilium ferre possunt, non debent saluti eorum suam anteponere: potuisse autem ancillam, quae in eodem conclaui cum domina sua fuerat, auxilium rei ferre, si non corpore suo, at certe uoce plorantem, ut hi, qui in domo fuerant aut uicini audirent, hoc ipso manifestum est, quod dixit percussorem sibi mortem minatum, si proclamasset.
これに沿って、神君ハドリアヌスもまた、以下の言葉で勅答したと思われる。 「奴隷たちは、主人に援助を提供できるときにはいつでも、主人の安全よりも自らの安全を優先してはならない。 ところで、女主人と同じ部屋にいた女奴隷が、その事態に援助を提供しえたということは、たとえ自らの肉体をもってでなくとも、少なくとも、家の中にいた者たちや隣人たちが聞き取れるように泣き叫びつつ、声によって援助しえたということは、彼女が、もし叫び声をあげれば襲撃者が彼女に死を脅かしたと述べたこと、まさにこの事実から明らかである。
ultimum itaque supplicium pati debet uel hoc, ne ceteri serui credant in periculo dominorum sibi quemque consulere debere'.
したがって、彼女は極刑に処せられるべきである。 少なくとも、他の奴隷たちが、主人の危険に際して各々が自らの安全を図るべきであると考えることのないようにするためにも。
H §29.5.1.29oc rescriptum multa continet: nam ei non parcit, qui eodem conclaui fuit: et ei, qui timuit mori, non ignoscit: et quod uel uoce oporteat seruos dominis auxilium ferre, ostendit.
」この勅答は多くのことを含んでいる。 というのも、それは同じ部屋にいた者を免除せず、また、死ぬことを恐れた者を許さず、そして、奴隷たちは少なくとも声によってでも主人に援助を提供するべきであることを示しているからである。
§29.5.1.30Si quis in uilla agens occisus sit, plus quam iniquum est, si forte diffusa late praedia habeat, de omnibus qui in ea regione fuerint seruis et quaestionem haberi et supplicium sumi: sufficit ergo eos, qui cum ipso qui occisus dicitur fuerunt et qui suspicione caedis aut conscientia attingi uidebuntur, de his quaestionem haberi.
もし誰かが別荘に滞在中に殺害された場合、もし彼がたまたま広大に広がる地所を所有している場合に、その区域にいたすべての奴隷について鞫問が行われ極刑が科されることは、きわめて不当である。 したがって、殺害されたと言われるその人と一緒にいた者たち、および、殺害の容疑または共謀の疑いがあるとみなされる者たち、これらの者たちについて鞫問が行われることで十分である。
§29.5.1.31Cum dominus in itinere esset occisus, de his, qui una cum eo fuerunt cum occideretur uel, cum una fuissent, profugerunt, supplicium sumendum est.
主人が旅の途中で殺害された場合、殺害されたときに彼と一緒にいた者たち、または、一緒にいたのにもかかわらず逃亡した者たちについて、極刑が科されるべきである。
quod si cum domino nemo fuit cum occideretur, cessant ista senatus consulta.
だが、もし殺害されたときに主人の傍らに誰もいなかったならば、これら一連の元老院議決は適用されない。
§29.5.1.32Impubes seruus uel ancilla nondum uiripotens non in eadem causa erunt: aetas enim excusationem meretur.
思春期に達していない男の奴隷や、まだ婚姻に達していない女の奴隷は、同じ状況には置かれない。 なぜなら、年齢が免罪に値するからである。
§29.5.1.33Impuberi autem utrum in supplicio tantum parcimus an uero etiam in quaestione? et magis est, ut de impubere nec quaestio habeatur: et alias solet hoc in usu obseruari, ut impuberes non torqueantur: terreri tantum solent et habena uel ferula caedi.
では、未成年の者に対して、私たちは極刑においてのみ免除するのか、それとも鞫問においてもまた免除するのか。 そして、未成年の者については鞫問さえ行われないとする方がより妥当である。 実際、他の場合にも、未成年の者は拷問されないということが実務において遵守されるのが常である。 彼らはただ脅されるか、革紐や鞭で打たれるのが常である。
§29.5.1.34Excusantur autem serui, qui auxilium tulerunt sine dolo malo: nam si finxit se quis auxilium ferre uel dicis gratia tulit, nihil hoc commentum ei proderit.
また、悪意なしに援助を提供した奴隷たちは免責される。 というのも、もし誰かが援助を提供しているふりをしたか、あるいは形ばかり提供したにすぎないならば、このような欺瞞は彼にとって何の役にも立たないからである。
§29.5.1.35Tulisse autem auxilium non tantum is uidetur qui seruauit dominum, hoc est qui potuit ita opem ferre, ut saluus esset dominus, uerum is quoque, qui quidquid potuit fecit, tametsi dominus interfectus est: ueluti si quis clamauit, ut ad auxilium conueniretur, aut terruit adgressores atque si quis turbam conuocauit aut si corpus suum obiecit uel alias corpore suo auxilium tulit.
ところで、援助を提供したとみなされるのは、主人を救った者、すなわち、主人が無事であるように助力を提供することができた者だけでなく、主人が殺害されたとしても、自らができる限りのことをした者もまた、そうみなされる。 たとえば、援助のために人々が集まるように叫び声をあげた者、あるいは襲撃者を怯えさせた者、または群衆を呼び集めた者、もしくは、自らの身体を投げ出した者、または他の方法で自らの身体を用いて援助を提供した者などである。
§29.5.1.36Non tamen semper qui clamore usus est, auxilium tulisse uidetur: quid enim, si, cum posset manu depellere a domino periculum, ille clamorem inanem elegit? plectendus utique erit.
しかしながら、叫び声を用いた者が常に援助を提供したとみなされるわけではない。 なぜなら、もし彼が自分の手で主人から危険を払いのけることができたにもかかわらず、中身のない叫び声をあげることを選んだとすれば、どうなるか。 彼は必ずや処罰されるべきであるからである。
§29.5.1.37Quid si uulnerati sint serui, cum protegerent dominum? dicendum est parci eis debere, nisi si aut ipsi sibi uulnera ista fecerunt data opera, ne punirentur, aut talia uulnera isti acceperunt, ut possent nihilo minus opem ferre, si uoluissent.
では、奴隷たちが主人を保護しているときに負傷した場合はどうなるか。 彼らへの処罰は免除されるべきであると言うべきである。 ただし、彼らが処罰を免れるために故意にそれらの傷を自らにつけた場合か、あるいは、彼らが受けた傷が、たとえ望んだとしてもなお、援助を提供することができたような傷であった場合を除いては。
§29.5.1.38Si dominus mortifere uulneratus superuixerit nec de quoquam seruorum suorum conquestus sit, etiamsi sub eodem tecto fuerunt, tamen parcendum illis erit.
もし主人が致命傷を負いながらも生き残り、自らの奴隷の誰一人に対しても不満を言わなかったのであれば、たとえ彼らが同じ屋根の下にいたとしても、やはり彼らへの処罰は免除されるべきである。