Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §23.3.78.pr-23.3.78.5

使用収益権の持参金化と婚姻解消時の返還

3452 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

土地の使用収益権を夫婦間や親子間で持参金とした場合の、離婚や死亡時における権利帰属、および共有地の分割や売却時における持参金の返還義務を解説する。

[IDEM libro undecimo disputationum. ] §23.3.78.prCum in fundo mariti habens mulier usum fructum dotis causa eum marito dedit, quamuis ab ea usus fructus decesserit, maritus tamen non usum fructum habet, sed suo fundo quasi dominus utitur, consecutus per dotem plenam fundi proprietatem, non separatam usu fructu, nec est, quod non utendo maritus amittat.
[同上、討論第11巻より]夫の土地について使用収益権を有している女性が、それを持参金として夫に与えたとき、たとえ彼女から使用収益権が離脱したとしても、夫は使用収益権を保持するのではなく、あたかも所有者であるかのように自身の土地を使用する。 これは、持参金を通じて、使用収益権から分離されていない完全な土地の所有権を獲得したからであり、夫が不使用によってそれを失うということもない。
diuortio autem facto constituet in eodem fundo usum fructum mulieri.
しかし、離婚が成立したときは、夫は同じ土地において女性のために使用収益権を設定しなければならない。
quod si in matrimonio decesserit uxor, nihil emolumenti ob dotem habere uidetur maritus, quia et si uxorem eam non duxisset, fructuariae morte finitus usus fructus ad proprietatem rediret: ideoque nec in funus confert mulieris.
これに対して、もし婚姻中に妻が死亡したならば、夫は持参金によるいかなる利益も得ていないと見なされる。 なぜなら、たとえ彼女を妻に迎えていなかったとしても、使用収益権者の死によって終了した使用収益権は所有権に復帰していたはずだからである。 それゆえ、夫は女性の葬儀費用を分担することもない。
§23.3.78.1Plane si pater filiae nomine, qui in fundo generi usum fructum habebit, dotis constituendae gratia eum dederit, et in matrimonio mortua fuerit, habebit ex sua persona usus fructus petitionem.
明らかに、もし父親が娘の名において、自らの婿の土地に使用収益権を有していたのであるが、持参金を創設するためにそれを与え、婚姻中に娘が死亡したならば、父親は自身の権利に基づいて使用収益権の請求権を有するであろう。
§23.3.78.2Quod si mulier in fundo suo marito usum fructum dotis causa constituerit, tunc ex mariti persona erit usus fructus proprie, qui et non utendo ipsius pereat: quod si acciderit, uideamus, an etiamnunc dotata sit mulier.
しかし、もし女性が自身の土地について、持参金として夫に使用収益権を設定したならば、そのときは使用収益権は本来的に夫の権利に属することになり、これは彼自身の不使用によっても消滅する。 もしそれが起きた場合、今なお女性が持参金を給付した状態にあるかどうかを見てみよう。
et si quidem dominium apud mulierem est fundi, ad quem reuersus est usus fructus, nihil iam in dote habet, quod actione dotis consequatur ab eo, cui quod non utendo amisit usum fructum imputari non potest, ex quo ipsa lucrum habet: ideoque indotata erit.
もし土地の所有権が女性のもとにあり、そこに使用収益権が復帰したのであるならば、彼女は持参金に関する訴えによって夫から回収できるものを、持参金の中にもはや何も有していない。 なぜなら、不使用によって彼が使用収益権を失ったことは夫に帰せられえず、またそれによって彼女自身が利益を得ているからである。 それゆえ、彼女は持参金のない状態となる。
quod si alienauerit uxor proprietatem, quae sine ullo mulieris emolumento plenior facta est: adhuc dotata est, quia dotis actione teneri debet maritus, qui quando licuit usu fructu uti amisit eum non utendo.
しかし、もし妻が所有権を処分しており、それが女性へのいかなる利益もなしに完全なものとなっていたならば、彼女はなおも持参金を有している。 なぜなら、夫は使用収益権を使用することができた時期に不使用によってそれを失ったのであり、持参金の訴えによって責任を負わねばならないからである。
nam si habere perseuerasset usum fructum ad diuortium, commodo mulieris cederet eius restitutio, quia etsi non protinus ad ipsam transiret, tamen uel si pretio uel beneficio sine incommodo mulieris ad proprietatem reuertetur.
なぜなら、もし夫が離婚まで使用収益権を保持し続けていたならば、その返還は女性の利益となったであろう。 なぜなら、たとえ使用収益権が直ちに彼女に移転しなかったとしても、価格によってであれ厚意によってであれ、女性に不利益なく所有権に復帰したはずだからである。
si autem usum fructum maritus non amiserit, morte mulieris non finitur usus fructus apud maritum.
しかし、もし夫が使用収益権を失わなかったならば、女性の死亡によっても夫における使用収益権は終了しない。
diuortio autem facto primo uideamus et in hac et in superiore specie, an pro rata temporis eius anni diuidantur fructus: quod probandum est.
他方、離婚が成立したときは、この事例でも上記の事例でも、まずその年の収穫が期間の割合に応じて分割されるべきかを見てみよう。 これは承認されるべきである。
ipsius autem restitutio ita fiet, ut habenti mulieri fundum usus fructus cedatur et ita cum proprietate consolidetur.
そして、使用収益権自体の返還は次のように行われる。 すなわち、土地を所有している女性に使用収益権が譲渡され、こうして所有権と合一するように。
sed et si non sit fundi domina, nihilo minus competit dotis actio, ut dimittat a se maritus usum fructum: nam uel ex empto actione adhuc, ut usum fructum praestet, mulier tenetur, aut pretium eius consequi sperat, aut cuiuis magis gratiam praestare quam relinquere apud inimicum ius ad se translatum licere ei ciuile est.
しかし、たとえ彼女が土地の所有者でないとしても、夫が自身から使用収益権を放棄するように、持参金に関する訴えは依然として認められる。 なぜなら、彼女はいまだ売買に基づく訴えによって使用収益権を提供する責任を負っているか、あるいはその価格を獲得することを望んでいるか、あるいは、自分に移転された権利を敵対者のもとに残しておくよりは、他の誰にでも恩恵を与えることの方が許されるというのは市民法上当然だからである。
§23.3.78.3Uxor uiro usum fructum dotis nomine dedit, manente matrimonio eidem fundum uendidit: quaesitum est, diuortio facto quid dotis iudicio reciperare debeat.
妻が持参金の名目で夫に使用収益権を与え、婚姻継続中に同じ夫にその土地を売却した。 離婚が成立したとき、持参金裁判において何を回収すべきかが問われた。
dixi referre, quanti fundus uenisset: nam si nudae proprietatis aestimatio facta fuisset, mulier dotis iudicio pretium usus fructus reciperare debet.
私は、土地がいくらで売却されたかが重要であると答えた。 なぜなら、もし裸の所有権のみの評価がなされていたならば、女性は持参金裁判において使用収益権の価格を回収すべきだからである。
quid ergo est, si uir ante litem contestatam mortuus fuisset? heredes eius nihil praestituros: nam etsi quilibet alius emptor proprietatis exstitisset, heres uiri nihil mulieri praestaret scilicet usu fructu reuerso ad proprietatem.
では、もし訴訟係属前に夫が死亡したならばどうなるか。 彼の相続人らは何も給付しないであろう。 なぜなら、たとえ他の誰が所有権の買主であったとしても、夫の相続人は女性に対して何も給付しないはずだからである。 すなわち、使用収益権は所有権に復帰しているからである。
ceterum si fundus totus uenisset, quanti debet uenire non detracto usu fructu, intellegi mulierem dotem manente matrimonio recepisse.
しかし、もし土地全体が、使用収益権を差し引くことなしに売却されるべき価格で売却されていたならば、女性は婚姻継続中にすでに持参金を受け取ったものと解される。
§23.3.78.4Si fundus communis in dotem datus erit et socius egerit cum marito communi diuidundo adiudicatusque fundus socio fuerit, in dote erit quantitas, qua socius marito damnatus fuerit aut, si omissa licitatione extraneo addictus is fundus fuerit, pretii portio, quae distracta est, sed ita, ut non uice corporis habeatur nec diuortio secuto praesenti die quod in numero est restituatur, sed statuto tempore solui debeat.
もし共有地が持参金として与えられ、共有者が夫に対して共有物分割を求めて提訴し、土地が共有者に審判されたならば、共有者が夫に対して支払いを命じられた金額が、持参金に含まれる。 あるいは、競売をせずにその土地が第三者に売却されたならば、処分された価格の持分が持参金となる。 ただし、それは物体の代わりとしては扱われず、また離婚が成立したときに金銭として存在するものが即座に返還されるのではなく、定められた期限に支払われるべきである。
quod si marito fundus fuerit adiudicatus, pars utique data in dotem dotalis manebit: diuortio autem facto sequetur restitutionem, propter quam ad maritum peruenit, etiam altera portio, scilicet ut recipiat tantum pretii nomine a muliere, quantum dedit ex condemnatione socio: nec audiri debebit alteruter eam aequitatem recusans, aut mulier in suscipienda parte altera quoque aut uir in restituenda.
しかし、もし夫に土地が審判されたならば、持参金として与えられた部分は当然に持参金として残る。 そして、離婚が成立したときには、夫が土地を獲得する原因となった返還に、もう一方の持分も随伴する。 すなわち、夫が判決により共有者に支払った額と同額の代金を女性から受け取ることを条件とする。 そして、この公平な解決を拒絶するいずれの当事者も、その不服は聞き入れられるべきではない。 すなわち、もう一方の持分を引き受けることを拒む女性も、それを返還することを拒む夫も同様である。
sed an constante matrimonio non sola pars dotalis sit, quae data fuit in dotem, sed etiam altera portio, uideamus.
しかし、婚姻継続中に、持参金として与えられた部分だけが持参金として扱われるのか、それとももう一方の持分もそうなのかを見てみよう。
Iulianus de parte tantum dotali loquitur, et ego dixi in auditorio illam solam dotalem esse.
ユリアヌスは持参金の部分についてのみ語っており、私も講堂においてその部分のみが持参金であると述べた。
§23.3.78.5Si marito dotis nomine stipulanti promisit per errorem is qui exceptione tutus erat ne soluat, cogetur ei soluere et habebit condictionem aduersus mulierem aut patrem, uter eorum delegauit, ob id quod indebitum marito promisit aut soluit.
もし夫が持参金の名目で問答契約による約束を求めたのに対し、不支払いの抗弁によって保護されていた者が、過誤によって約束したならば、彼は夫に対して支払うことを強制される。 しかし彼は、非債務を夫に約束したか支払ったことについて、委託を行った者、すなわち妻または父親のいずれかに対して不当利得返還請求を有するであろう。

語釈・文法注

  1. §23.3.78.prconsecutus per dotem plenam fundi proprietatem — 分詞 consecutus は、形式受動態動詞 consequor(獲得する)の完了分詞で、能動の意味(「獲得したことによって」)で主節の主語 maritus に係る。また、non separatam usu fructu(使用収益権から分離されていない)は proprietatem を修飾し、usu fructu は分離の奪格である。
  2. §23.3.78.3referre, quanti fundus uenisset — 非人称動詞 refert(重要である)の不定詞 referre が対格不定詞構文の述語として用いられており、その主語(または実質的な内容)として間接疑問節 quanti fundus uenisset(土地がいくらで売却されたか)が続いている。quanti は価値の属格である。
  3. §23.3.78.4sequetur restitutionem, propter quam ad maritum peruenit, etiam altera portio — 主語は etiam altera portio(もう一方の持分も)であり、動詞は自動詞としての sequetur(伴う、随伴する)である。restitutionem がその目的格(対格)であり、関係代名詞節 propter quam は restitutionem を先行詞として「その返還のために、それは夫に届いた」という意味を形成する。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §23.3.78.pr-23.3.78.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:23.3.78.pr-23.3.78.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。