[IDEM libro singulari de usuris. ]
[同著者(パウルス)著『利息論』単巻本] ある者が、毎年5パーセント(12分の5)の利息を支払うこと、また、もしある年に支払わなかった場合には、その時は借入れをした日から全額について6パーセント(12分の6)の利息を支払うことを約束しており、数年間利息が支払われた後、まもなく約定が発効した(違約が発生した)とき、神君マルクスはフォルトゥナートゥスに次のように勅答した。
§22.1.17.prCum quidam cauisset se quotannis quincunces usuras praestaturum et, si quo anno non soluisset, tunc totius pecuniae ex die qua mutuatus est semisses soluturum, et redditis per aliquot annos usuris mox stipulatio commissa esset, diuus Marcus Fortunato ita rescripsit: 'Praesidem prouinciae adi, qui stipulationem, de cuius iniquitate quaestus es, ad modum iustae exactionis rediget'.
「属州総督のもとに行きなさい。 総督は、あなたがその不当性を訴えている約定を、正当な請求の限度へと減縮するであろう」。
haec constitutio ad finitum modum excedit: quid ergo? sic temperanda res est, ut in futurum dumtaxat ex die cessationis crescat usura.
この勅答は限られた範囲を超えている。 ではどうすべきか。 この件は、今後はあくまで履行遅滞のあった日からのみ利息が発生するように調整されるべきである。
§22.1.17.1Diuus Pius ita rescripsit: 'Parum iuste praeteritas usuras petis, quas omisisse te longi temporis interuallum indicat, qui eas a debitore tuo, ut gratior apud eum uidelicet esses, petendas non putasti'.
神君ピウスは次のように勅答した。 「あなたが過去の利息を請求するのはあまり正当ではない。 長い時間の経過は、あなたがその利息を回収するのを怠ったことを示している。 あなたは明らかに債務者に対してより恩義を売りたいがために、それらを請求すべきではないと考えたからである」。
§22.1.17.2In tacito fideicommisso omne emolumentum heredi auferendum et fisco praestandum diuus Pius rescripsit: ergo et usurarum emolumentum aufertur heredi.
黙示の遺言信託において、一切の利益は相続人から剥奪されて国庫に給付されなければならないと神君ピウスは勅答した。 したがって、利息という利益もまた相続人から剥奪される。
§22.1.17.3Si pupillo non habenti tutorem fideicommissum solui non potuit, non uideri moram per heredem factam diuus Pius rescripsit.
後見人を持たない被後見人に対して遺言信託を履行することができなかった場合、相続人による履行遅滞があったとはみなされないと神君ピウスは勅答した。
ergo nec ei debetur, qui quod rei publicae causa afuit uel ex alia causa iusta impeditus, ex qua restitutio indulgetur, petere non potuit: quid enim potest imputari ei, qui soluere, etiamsi uellet, non potuit? nec simile uideri posse, quod placuit minoribus etiam in his succurri quae non adquisierunt: usurae enim non propter lucrum petentium, sed propter moram soluentium infliguntur.
したがって、国家の公務のために不在であったか、またはその他正当な事由により障害があり、そのために原状回復が認められるような者であって、請求することができなかった者に対しても、[遅滞利息は]発生しない。 なぜなら、支払おうと望んだとしても支払うことができなかった者に対して、何の責任を帰することができようか。 また、未成年者に対しては、彼らが獲得しなかったものについても救済が与えられるという決定は、これと同列にはみなされ得ない。 なぜなら、利息は請求する者の利益のためではなく、支払う者の履行遅滞のゆえに科されるからである。
§22.1.17.4Ex locato qui conuenitur, nisi conuenerit ut tardius pecuniae illatae usuras deberet, non nisi ex mora usuras praestare debet.
賃貸借(賃貸借訴訟)において訴えられた者は、より遅れて払い込まれた金銭について利息を支払うべき旨の合意がなされていない限り、履行遅滞によるのでなければ利息を支払う義務を負わない。
§22.1.17.5Fiscus ex suis contractibus usuras non dat, sed ipse accipit: ut solet a foricariis, qui tardius pecuniam inferunt, item ex uectigalibus.
国庫はみずからの契約からは利息を支払わないが、みずからはこれを受け取る。 例えば、支払いを行うのが遅れた公衆便所の請負人から、また同様に租税からそうするのが常である。
cum autem in loco priuati successit, etiam dare solet.
しかし、国庫が私人の地位を承継した場合には、利息を支払うのも常である。
§22.1.17.6Si debitores, qui minores semissibus praestabunt usuras, fisci esse coeperunt, postquam ad fiscum transierunt, semisses cogendi sunt praestare.
もし年6パーセント未満の利息を支払っていた債務者たちが国庫の債務者となった場合、国庫に移転した後は、彼らは年6パーセントの利息を支払うよう強制される。
§22.1.17.7Eos qui ex administratione rerum ciuitatium conueniuntur usuris obnoxios esse satis notum est.
都市の事務管理を理由に訴えられる者が、利息を支払う義務を負うことは十分に知られている。
idem obseruatur in operum curatoribus, si pecunia apud eos remansit.
公共工事の管理人についても、もし金銭が彼らの手元に留まった場合には、同様のことが遵守される。
sed in ea quam redemptoribus commiserunt, etiamsi neglegenter dederint, usura eis remittitur: haec autem ita sunt, si nulla fraus arguitur: alioquin etiam usurae adplicabuntur.
しかし、彼らが請負人に委ねた金銭については、たとえ彼らが過失によりそれを交付したとしても、彼らに利息は免除される。 ただし、これらは不正が証明されない場合に限られ、そうでない場合には利息も付加される。
§22.1.17.8Si dies non sit ab his, qui statuas uel imagines ponendas legauerunt, praefinitus, a praeside tempus statuendum est et nisi posuerint heredes, usuras rei publicae usque ad tertiam centesimae pendent.
彫像や肖像画を設置することを遺贈した者たちによって期限が予め定められていなかった場合、総督によって期限が設定されるべきであり、相続人たちが設置しなかったときには、彼らは自治体に対して1パーセントの3分の1(年4%)までの利息を支払う。