[GAIUS libro primo ad edictum prouinciale. ]
[ガイウス著『地方告示注解』第1巻] 銀行業者は計算書を開示するよう命じられる。
§2.13.10.prArgentarius rationes edere iubetur: nec interest cum ipso argentario controuersia sit an cum alio.
そして、その銀行業者自身との間に紛争があるのか、それとも他の者との間にあるのかは、問題ではない。
§2.13.10.1Ideo autem argentarios tantum neque alios ullos absimiles eis edere rationes cogit, quia officium eorum atque ministerium publicam habet causam et haec principalis eorum opera est, ut actus sui rationes diligenter conficiant.
しかし、法務官が、銀行業者のみに計算書の開示を強制し、彼らに類似しない他のいかなる者にも強制しないのは、彼らの任務および職務が公的な性質を有しており、また彼らの主要な仕事が、自らの行為の計算書を注意深く作成することだからである。
§2.13.10.2Edi autem ratio ita intellegitur, si a capite edatur, nam ratio nisi a capite inspiciatur, intellegi non potest: scilicet ut non totum cuique codicem rationum totasque membranas inspiciendi describendique potestas fiat, sed ut ea sola pars rationum, quae ad instruendum aliquem pertineat, inspiciatur et describatur.
しかし、計算書が開示されるということは、もしそれが最初から開示されるならば、そのように理解される。 なぜなら、計算書は最初から検査されなければ、理解され得ないからである。 すなわち、各人に計算書帳簿の全体や羊皮紙の全体を検査し書き写す権能が与えられるのではなく、誰かを準備するのに関係のある計算書のその部分だけが検査され書き写されるようにするためである。
§2.13.10.3Cum autem in id action competit, quanti agentis intersit editas sibi rationes esse: eueniet, ut, siue quis condemnatus sit siue quod petierit non optinuerit eo, quod non habuerit rationes ex quibus causam suam tueri possit, id ipsum, quod ita perdiderit, hac actione consequatur.
しかし、この件については、開示された計算書が自分にあることが原告にとってどれほどの利益になるかの額を目的として訴えが認められる。 その結果、ある者が、自分の主張を守ることができる計算書を持っていなかったことによって、敗訴したか、あるいは請求したものを得られなかった場合、そのようにして失ったそのもの自体を、この訴えによって回収することになる。
sed an hoc procedat uideamus: nam si apud hunc iudicem, qui inter eum et argentarium iudicat, potest probare se illo iudicio, quo uictus est, uincere potuisse, poterat et tunc probare: et si non probauit aut probantem iudex non curauit, de se ipso aut de iudice queri debet.
しかし、これが成り立つかどうか見てみよう。 なぜなら、もし彼と銀行業者との間を裁くこの裁判官の前で、自分が敗訴したあの裁判において勝訴できたはずであったことを証明できるのであれば、当時も証明できたはずだからである。 そして、もし彼が証明しなかったか、あるいは証明しようとする彼を裁判官が顧みなかったのであれば、彼自身について、あるいは裁判官について不満を言うべきである。
sed non ita est.
しかし、そうではない。
fieri enim potest, ut nunc, rationes uel ipso edente uel alio modo nanctus, aut aliis instrumentis uel testibus, quibus illo tempore aliqua ex causa uti non potuit, possit probare potuisse se uincere.
なぜなら、現在、銀行業者自身がそれを開示することによって、あるいは他の方法によって、計算書を手に入れたり、あるいは当時何らかの理由で使用できなかった他の証書や証人によって、自分が勝訴できたはずであったことを証明できるということが起こり得るからである。
sic enim et de cautione subrepta aut corrupta competit condictio et damni iniuriae actio: quia quod ante non potuimus intercepta cautione probare et ob id amisimus, hoc nunc aliis instrumentis aut testibus, quibus tum uti non potuimus, probare possumus.
というのも、このようにして、奪われ、あるいは損なわれた受取証についても、不当利得返還訴えや不法行為による損害賠償の訴えが認められるからである。 なぜなら、以前には証書が奪われていたために証明できず、そのために失ったものを、現在は、当時使用できなかった他の証書や証人によって証明できるからである。