Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §19.5.5.pr-19.5.5.5

無名契約の四類型と不履行に対する訴え

2892 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

パウルスは、奴隷解放の相互約束とその不履行を契機に、無名契約の4つの類型(do ut des, do ut facias, facio ut des, facio ut facias)における法的効果と、救済のための各種の訴えを論じている。

[PAULUS libro quinto quaestionum. ] §19.5.5.prNaturalis meus filius seruit tibi et tuus filius mihi: conuenit inter nos, ut et tu meum manumitteres et ego tuum: ego manumisi, tu non manumissisti: qua actione mihi teneris, quaesitum est.
[パウルス『法設問集』第5巻より] 私の実生の子(奴隷)があなたに仕え、あなたの子が私に仕えている。 私たちの間で、あなたも私の子を解放し、私もあなたの子を解放することに合意した。 私が解放したが、あなたは解放しなかった。 私がどのような訴えによってあなたに対して責任を追及できるのか、ということが問われた。
in hac quaestione totius ob rem dati tractatus inspici potest.
この問いにおいては、目的のために与えられたもの(給付されたもの)に関する考察の全体が観察されうる。
qui in his competit speciebus: aut enim do tibi ut des, aut do ut facias, aut facio ut des, aut facio ut facias: in quibus quaeritur, quae obligatio nascatur.
これは次の諸類型において当てはまる。 すなわち、与えるために与えるか、行うために与えるか、与えるために行うか、行うために行うか。 これらの中で、どのような債務が発生するかが問われる。
§19.5.5.1Et si quidem pecuniam dem, ut rem accipiam, emptio et uenditio est: sin autem rem do, ut rem accipiam, quia non placet permutationem rerum emptionem esse, dubium non est nasci ciuilem obligationem, in qua actione id ueniet, non ut reddas quod acceperis, sed ut damneris mihi, quanti interest mea illud de quo conuenit accipere: uel si meum recipere uelim, repetatur quod datum est, quasi ob rem datum re non secuta.
そして、もし私が物を手に入れるために金銭を与えるなら、それは売買である。 しかし、もし私が物を手に入れるために物を与えるなら、物の交換が売買であることは認められないため、市民法上の債務が生じることに疑いはない。 この訴えにおいては、あなたが受け取ったものを返すことではなく、合意されたものを受け取ることについて私の有する利益の額(関心額)の支払いをあなたに命じる(有罪とする)ことが問題となる。 あるいは、もし私が自分のものを取り戻したいと望むなら、目的が達成されなかったのに目的のために与えられたものとして、与えられたものの返還を請求することができる。
sed si scyphos tibi dedi, ut Stichum mihi dares, periculo meo Stichus erit ac tu dumtaxat culpam praestare debes.
しかし、もし私があなたにスティブスを私に与えてもらうために複数の杯を与えたならば、スティブスは私の危険に帰し、あなたは少なくとも過失についてのみ責任を負わなければならない。
explicitus est articulus ille do ut des.
「与えるために与える」というその条項は解決された。
§19.5.5.2At cum do ut facias, si tale sit factum, quod locari solet, puta ut tabulam pingas, pecunia data locatio erit, sicut superiore casu emptio: si rem do, non erit locatio, sed nascetur uel ciuilis actio in hoc quod mea interest uel ad repetendum condictio.
しかし、私が「行うために与える」とき、もしその行うこと(行為)が、賃貸借の対象となるようなもの(例えば、あなたが絵を描くことなど)であれば、金銭が与えられた場合は、先のケースにおける売買と同様に、賃貸借となる。 もし私が物を与えるなら、賃貸借とはならず、私の利益についての市民法上の訴え、あるいは返還を求めるコディクティオが発生する。
quod si tale est factum, quod locari non possit, puta ut seruum manumittas, siue certum tempus adiectum est, intra quod manumittatur idque, cum potuisset manumitti, uiuo seruo transierit, siue finitum non fuit et tantum temporis consumptum sit, ut potuerit debueritque manumitti, condici ei potest uel praescriptis uerbis agi: quod his quae diximus conuenit.
これに対し、もしその行うことが、賃貸借の対象となり得ないようなもの(例えば、あなたが奴隷を解放することなど)である場合、もし解放されるべき一定の期間が追加されており、解放され得たにもかかわらずその期間が奴隷の生存中に経過したか、あるいは期限が定められておらず、解放され得たし、また解放されるべきであったほどの時間が費やされたならば、彼に対してコディクティオを行うか、あるいは処方語付き訴えをもって訴訟を提起することができる。 これは私たちが述べたことに合致する。
sed si dedi tibi seruum, ut seruum tuum manumitteres, et manumissisti et is quem dedi euictus est, si sciens dedi, de dolo in me dandam actionem Iulianus scribit, si ignorans, in factum ciuilem.
しかし、もし私があなたに、あなたの奴隷を解放してもらうために私の奴隷を与え、あなたが解放し、かつ私が与えた奴隷が追奪された場合、もし私が知って与えたのであれば、私に対して詐欺の訴えが与えられるべきだとユリアヌスは書いている。 もし知らずに与えたのであれば、事実に基づく市民法上の訴えが与えられる。
§19.5.5.3Quod si faciam ut des et posteaquam feci, cessas dare, nulla erit ciuilis actio, et ideo de dolo dabitur.
これに対し、もし私が「与えるために行う」とし、私が行った後に、あなたが与えることを怠るならば、市民法上の訴えは存在せず、したがって詐欺の訴えが与えられる。
§19.5.5.4Sed si facio ut facias, haec species tractatus plures recipit.
しかし、もし私が「行うために行う」とするなら、この類型の考察はより多くの事例を受け入れる。
nam si pacti sumus, ut tu a meo debitore Carthagine exigas, ego a tuo Romae, uel ut tu in meo, ego in tuo solo aedificem, et ego aedificaui et tu cessas, in priorem speciem mandatum quodammodo interuenisse uidetur, sine quo exigi pecunia alieno nomine non potest: quamuis enim et impendia sequantur, tamen mutuum officium praestamus et potest mandatum ex pacto etiam naturam suam excedere (possum enim tibi mandare, ut et custodiam mihi praestes et non plus impendas in exigendo quam decem): et si eandem quantitatem impenderemus, nulla dubitatio est.
なぜなら、私たちが、あなたがカルタゴで私の債務者から取り立て、私がローマであなたの債務者から取り立てる、あるいはあなたが私の土地に、私があなたの土地に建物を建てる、と合意し、私が建てたのにあなたが怠る場合、前者の事例においては、何らかの形で委任が介入したとみなされる。 それなしには他人の名義で金銭を取り立てることはできないからである。 というのも、費用が伴うとしても、私たちは相互に義務(好意)を果たしているのであり、委任は合意によってその本性を超えることさえできるからである(実際、私はあなたに、私のために保管をも引き受け、回収に10より多くを費やさないようにと委任することができる)。 そして、もし私たちが同額を費やすのであれば、何の疑いもない。
sin autem alter fecit, ut et hic mandatum interuenisse uideatur, quasi refundandus inuicem impensas: neque enim de re tua tibi mando.
しかし、一方が行った場合、ここでもまた費用を相互に償還すべきであるかのように、委任が介入したとみなされる。 なぜなら、私はあなたの事務についてあなたに委任しているのではないからである。
sed tutius erit et in insulis fabricandis et in debitoribus exigendis praescriptis uerbis dari actionem, quae actio similis erit mandati actioni, quemadmodum in superioribus casibus locationi et emptioni.
しかし、建物を建設することにおいても、債務者から取り立てることにおいても、処方語付き訴えが与えられる方がより安全であり、この訴えは、先の諸ケースにおける賃貸借や売買に対するのと同様に、委任の訴えに類似するものとなるであろう。
§19.5.5.5si ergo haec sunt, ubi de faciendo ab utroque conuenit, et in proposita quaestione idem dici potest et necessario sequitur, ut eius fiat condemnatio, quanti interest mea seruum habere quem manumisi.
それゆえ、双方が行うことについて合意したのがこれらのケースであるなら、提示された問いにおいても同じことが言え、私が解放した奴隷を私が所有することについての私の利益の額において有罪判決が下されることが必然的に従う。
an deducendum erit, quod libertum habeo? sed hoc non potest aestimari.
それとも、私が解放奴隷を有しているという事実を差し引くべきであろうか。 しかし、これは金銭的に評価することはできない。

語釈・文法注

  1. §19.5.5.prNaturalis meus filius — 「実生の子(自然の子)」を指す。法学上の文脈において相手に「仕えている(seruit)」ことから、法的には奴隷身分であるが、生物学的には主人自身との血縁がある息子(奴隷女が生んだ子)であることを示している。
  2. §19.5.5.prob rem dati — 属格で tractatus(考察、論述)を修飾する。「事のために与えられたもの」、すなわち特定の目的(相手方のカウンター給付)を予想してあらかじめ給付されたものを指し、無名契約の基本原理を成す概念である。
  3. §19.5.5.1in qua actione id ueniet, non ut reddas quod acceperis, sed ut damneris mihi, quanti interest mea illud de quo conuenit accipere — 主節の動詞文 id ueniet(これが問題[審理の対象]となる)の内容が、対比的な二つの ut 節(non ut reddas... sed ut damneris...)によって示されている。後半の ut 節内にある quanti interest mea... は、価値の属格(quanti)と関心を示す非人称動詞(interest)を伴い、不履行に伴う原告の金銭的利益(関心額)の評価額についての賠償を請求する構造を示している。
  4. §19.5.5.2quod si tale est factum, quod locari non possit — 文頭の quod は前文との接続を緊密にする連結の相対詞(接続代名詞)であり、si とともに条件節を構成する。二つ目の quod は tale を先行詞とする関係代名詞(中性・単数・主格)であり、接続法 possit を伴って特性・性質を表す形容詞節(〜し得ないような[行為])を導いている。
  5. §19.5.5.4in priorem speciem mandatum quodammodo interuenisse uidetur — 非人称的(あるいは主格補語を伴う)動詞 uidetur(〜と思われる)が、対格不定詞構文(mandatum interuenisse)を支配している。priorem speciem(前者の類型、すなわち債権回収のケース)において、なぜ委任契約が介入したとみなされるのかを、他人の名義での金銭回収(exigi pecunia alieno nomine)という本質から説き起こしている。
  6. §19.5.5.5quanti interest mea seruum habere quem manumisi — 関係節 quem manumisi(私が解放した[奴隷])は、原告が相手方の約束(私の奴隷の解放)を信じて「先に解放してしまった相手方の奴隷」を指す。この奴隷を(もし契約が守られていれば自分の奴隷と引き換えに解放するはずであったのに、今や不履行となったため)「手元に持ち続けていた場合の原告の利益(関心額)」を算定する、高度に法的・解釈的な利益賠償の基準を示している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §19.5.5.pr-19.5.5.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:19.5.5.pr-19.5.5.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。