[PAULUS libro quinto quaestionum. ]
[パウルス『解明集』第5巻] ティティウスは、もしローマに滞在したならば、手をかけることが許されるという約款を付して奴隷を売却した。
§18.7.9.prTitius seruum uendidit ea lege, ut, si Romae moratus esset, manus inicere liceret: emptor alii eadem lege uendidit: seruus fugit a secundo emptore et Romae moratur: quaero, an sit manus iniectio et cui.
買主は別の人に同じ約款を付して売却した。 奴隷は第二の買主から逃亡し、ローマに滞在している。 私は、手をかけることができるか、そして誰にそれが帰属するかを問う。
respondi: in fugitiuo non est dubitandum nihil contra legem factum uideri, quia nec domino auferre se potest nec qui in fuga est ibi moratur.
私は答えた。 逃亡奴隷においては、約款に違反していかなることもなされたとはみなされないことは疑いない。 なぜなら、自らを主人から引き離すこともできないし、逃亡中の者がそこに滞在しているとも言えないからである。
quod si ex uoluntate secundi emptoris contra legem moratus sit, potior habendus est qui auctor fuit legis, et posterior magis admonendi emptoris et liberandi se eandem legem repetierit nec poterit aliquo modo auferre legem sui uenditoris cuius condicio exstitit: nam et si poenam promisisset, tenetur, licet ipse quoque stipulatus esset: sed in poena promissa duae actiones sunt, manus autem iniectio in seruum competit.
しかし、もし第二の買主の同意によって約款に反して滞在していたならば、約款の創始者が優先されるべきであり、後者の売主は、買主に注意を促し自らを免責するためにこそ同じ約款を繰り返したのであって、条件が成就した自身の売主の約款をいかなる方法でも取り除くことはできない。 なぜなら、仮に彼が違約金を約束していたとしても、自身もまた約定していたとしても、彼は責任を負うからである。 しかし、約束された違約金においては二つの訴えがあるが、手をかけることは奴隷に対して行使される。
quod si prior ita uendidit, ut prostituta libera esset, posterior, ut manus inicere liceret, potior est libertas quam manus iniectio.
もし第一の売主が、売春を強いられたならば自由になるという条件で売り、第二の売主が、手をかけることができるという条件で売ったならば、手をかけることよりも自由が優先される。
plane si prior lex manus habeat iniectionem, posterior libertatem, fauorabilius dicetur liberam fore, quoniam utraque condicio pro mancipio additur et sicut manus iniectio, ita libertas eximit eam iniuriam.
明らかに、もし第一の約款が手をかけることを含み、第二の約款が自由を含むならば、自由になるというほうがより好意的に主張されるだろう。 なぜなら、双方の条件は奴隷のために付加されたものであり、手をかけることと同様に、自由もまたその不法を取り除くからである。