[IDEM libro secundo disputationum. ]
[同人『議論集』第2巻] もしあなたがカプアに行くという目的で金銭を受け取り、その後、出発の準備を整えていたあなたにとって、天候または健康の状態が出発を妨げる障害となった場合、返還請求(コンディクティオ)が可能かどうかが検討されるべきである。
§12.4.5.prSi pecuniam ideo acceperis, ut Capuam eas, deinde parato tibi ad proficiscendum condicio temporis uel ualetudinis impedimento fuerit, quo minus proficiscereris, an condici possit, uidendum: et cum per te non steterit, potest dici repetitionem cessare: sed cum liceat paenitere ei qui dedit, procul dubio repetetur id quod datum est, nisi forte tua intersit non accepisse te ob hanc causam pecuniam.
そして、あなたのせいで出発できなかったのではない(帰責事由がない)のであるから、返還請求は生じないと(一般には)言うことができる。 しかし、給付した者には悔い改め(意思の撤回)が許されているのであるから、もしあなたにとってこの目的で金銭を受け取らなかったことの方が利益(関心事)であるというのでない限り、与えられたものは疑いなく返還請求されるであろう。
nam si ita se res habeat, ut, licet nondum profectus sis, ita tamen rem composueris, ut necesse habeas proficisci, uel sumptus, qui necessarii fuerunt ad profectionem, iam fecisti, ut manifestum sit te plus forte quam accepisti erogasse, condictio cessabit: sed si minus erogatum sit, condictio locum habebit, ita tamen, ut indemnitas tibi praestetur eius quod expendisti.
なぜなら、たとえあなたがまだ出発していなくても、出発せざるを得ないように物事を整えてしまっているか、あるいは出発に必要な費用をすでに支出しており、その結果として受け取った額よりも多くを支出したことが明白であるような状態に事態があるならば、返還請求は生じないからである。 しかし、もし支出された額の方が少なければ、あなたが支出した額についての補償があなたになされることを条件として、返還請求が認められることになる。
§12.4.5.1Si seruum quis tradiderit alicui ita, ut ab eo intra certum tempus manumitteretur, si paenituerit eum qui tradiderit et super hoc eum certiorauerit et fuerit manumissus post paenitentiam, attamen actio propter paenitentiam competit ei qui dedit.
もしある人が、一定の期間内にその他者によって解放されるという条件で奴隷を引き渡し、その後、引き渡した者が悔い改めてこのことを彼に通知し、その悔い改めの後に奴隷が解放されたとしても、それでもなお、与えた者には悔い改めを理由とする訴えが認められる。
plane si non manumiserit, constitutio succedit facitque eum liberum, si nondum paenituerat eum qui in hoc dedit.
言うまでもなく、もしその他者が解放しなかった場合には、この目的で与えた者がまだ悔い改めていなかったのであれば、皇帝憲章(勅法)が代わりに適用されて、その奴隷を自由にする。
§12.4.5.2Item si quis dederit Titio decem, ut seruum emat et manumittat, deinde paeniteat, si quidem nondum emptus est, paenitentia dabit condictionem, si hoc ei manifestum fecerit, ne si postea emat, damno adficietur: si uero iam sit emptus, paenitentia non facit iniuriam ei qui redemit, sed pro decem quae accepit ipsum seruum quem emit restituet aut, si ante decessisse proponatur, nihil praestabit, si modo per eum factum non est.
同様に、もしある人がティティウスに、奴隷を購入して解放するようにと10を与え、その後に悔い改めた場合、もし奴隷がまだ購入されていないならば、悔い改めを彼に明らかにしておくことを条件として、悔い改めが返還請求(コンディクティオ)を可能にする。 これは、彼が後で購入したことによって損害を被ることがないようにするためである。 しかし、もしすでに購入されているならば、悔い改めは買い入れた者に対して不利益を与えるものではなく、彼は受け取った10の代わりに、購入したその奴隷自体を返還すればよい。 あるいは、もしそれ以前に奴隷が死亡したと仮定されるならば、彼の行為(過失)によってそうなったのでない限り、彼は何も提供する必要はない。
quod si fugit nec culpa eius contigit qui redemit, nihil praestabit: plane repromittere eum oportet, si in potestatem suam peruenerit, restitutum iri.
また、もし奴隷が逃亡し、それが買い入れた者の過失によるものでない場合も、彼は何も提供する必要はない。 ただし、もしその奴隷が再び自分の手元に戻ったときには返還されるであろうということを、彼は(正式に)約束しなければならない。
§12.4.5.3Sed si accepit pecuniam ut seruum manumittat isque fugerit prius quam manumittatur, uidendum, an condici possit quod accepit.
しかし、ある人が奴隷を解放するために金銭を受け取り、その奴隷が解放される前に逃亡した場合、受け取ったものの返還請求ができるかどうかが検討されるべきである。
et si quidem distracturus erat hunc seruum et propter hoc non distraxit, quod acceperat ut manumittat non oportet ei condici: plane cauebit, ut, si in potestatem suam peruenerit seruus, restituat id quod accepit eo minus, quo uilior seruus factus est propter fugam.
そして、もし彼が本来この奴隷を売却する予定であり、その(解放する)ために売却しなかったのであるならば、解放するために彼が受け取ったものを返還請求することは正当ではない。 もちろん、彼は、もし奴隷が自分の支配下に戻ったならば、逃亡のために奴隷の価値が減少した分だけ差し引いた額を返還することを誓約しなければならない。
plane si adhuc eum manumitti uelit is qui dedit, ille uero manumittere nolit propter fugam offensus, totum quod accepit restituere eum oportet.
しかし、もし与えた者が今なお解放されることを望んでいるのに、彼の方が逃亡に腹を立てて解放することを拒むならば、彼は受け取ったものの全額を返還しなければならない。
sed si eligat is, qui decem dedit, ipsum seruum consequi, necesse est aut ipsum ei dari aut quod dedit restitui.
他方、もし10を与えた者が、奴隷自体を手に入れることを選択するなら、その奴隷自体が彼に与えられるか、あるいは彼が与えたものが返還されるかのいずれかでなければならない。
quod si distracturus non erat eum, oportet id quod accepit restitui, nisi forte diligentius eum habiturus esset, si non accepisset ut manumitteret: tunc enim non est aequum eum et seruo et toto pretio carere.
また、もし彼がその奴隷を売却する予定でなかったならば、解放するために金銭を受け取っていなかったらより注意深く彼を管理していたであろう場合を除き、受け取ったものは返還されなければならない。 なぜなら、その場合には、彼が奴隷と代金全額の両方を失うことは公平ではないからである。
§12.4.5.4Sed ubi accepit, ut manumitteret, deinde seruus decessit, si quidem moram fecit manumissioni, consequens est, ut dicamus refundere eum quod accepit: quod si moram non fecit, sed cum profectus esset ad praesidem uel apud quem manumittere posset, seruus in itinere decesserit, uerius est, si quidem distracturus erat uel quo ipse usurus, oportere dici nihil eum refundere debere.
しかし、解放するために金銭を受け取り、その後に奴隷が死亡した場合に、もし彼が解放について履行遅滞に陥っていたならば、彼は受け取ったものを払い戻すべきであると言うのが論理的帰結である。 しかし、もし履行遅滞に陥っておらず、むしろ総督あるいは解放手続きを行える者のところへと出発した際、その途中で奴隷が死亡したならば、もし彼が(その奴隷を)売却する予定であったか、あるいは自分で使う予定であったなら、何も払い戻す義務はないと言うべきである、とする方がより正しい。
enimuero si nihil eorum facturus, ipsi adhuc seruum obisse: decederet enim et si non accepisset ut manumitteret: nisi forte profectio manumissionis gratia morti causam praebuit, ut uel a latronibus sit interfectus, uel ruina in stabulo oppressus, uel uehiculo obtritus, uel alio quo modo, quo non periret, nisi manumissionis causa proficisceretur.
これに対して、もしそれらのいずれもする予定でなかったなら、奴隷は彼自身にとって死亡した(損失は彼に帰属する)のである。 なぜなら、解放するために金銭を受け取っていなかったとしても、奴隷は死亡したであろうからである。 ただし、もしかすると、解放のための出発自体が死亡の原因となった場合は除く。 例えば、強盗によって殺害されたり、宿舎の倒壊によって押し潰されたり、車両に轢かれたり、あるいは、解放のために出発していなければ死ぬことがなかったであろう、その他の方法によって死亡した場合がそれにあたる。