Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §12.4.3.pr-12.4.3.9

原因不達返還請求と合意の趣旨や錯誤の事例

1953 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

給付の原因(裁判の回避や奴隷解放など)が実現しなかった場合の返還請求(コンディクティオ)の可否を、当事者の合意内容や条件、自由人の善意による給付、条件付自由奴隷の錯誤などの具体的事例に即して検証する。

[ULPIANUS libro uicensimo sexto ad edictum. ] §12.4.3.prDedi tibi pecuniam, ne ad iudicem iretur: quasi decidi.
[ウルピアヌス『告示注解』第26巻] 私はあなたに、裁判沙汰にならないように、金を給付した。 いわば和解したかのように。
an possim condicere, si mihi non caueatur ad iudicem non iri? et est uerum multum interesse, utrum ob hoc solum dedi, ne eatur, an ut et mihi repromittatur non iri: si ob hoc, ut et repromittatur, condici poterit, si non repromittatur: si ut ne eatur, condictio cessat quamdiu non itur.
もし私が、裁判に行かないという保証がなされない場合に、返還請求(コンディクティオ)できるだろうか。 そして、単に裁判に行かないということのために給付したのか、それとも行かないことが私に対して約束されるためでもあるのか、の間には大きな違いがあるというのは正しい。 もし約束されるためでもあるならば、もし約束がなされない場合に返還請求できる。 もし行かないこと自体のために給付したのなら、行かれない限り、返還請求の訴えは生じない。
§12.4.3.1Idem erit et si tibi dedero, ne Stichum manumittas: nam secundum distinctionem supra scriptam aut admittenda erit repetitio aut inhibenda.
もし私があなたに、スティクスを解放しないように給付した場合も同様である。 なぜなら、上記の区別に従って、返還請求が認められるべきか、あるいは阻止されるべきかが決まるからである。
§12.4.3.2Sed si tibi dedero, ut Stichum manumittas: si non facis, possum condicere, aut si me paeniteat, condicere possum.
しかし、もし私があなたに、スティクスを解放するように給付した場合、もしあなたがそうしないなら私は返還請求できるし、あるいはもし私が心変わりしたなら、私は返還請求できる。
§12.4.3.3Quid si ita dedi, ut intra certum tempus manumittas? si nondum tempus praeteriit, inhibenda erit repetitio, nisi paeniteat: quod si praeteriit, condici poterit.
では、もし一定の期間内に解放するようにという条件で給付した場合はどうなるか。 もしまだ期間が経過していないならば、心変わりがない限り、返還請求は阻止されるべきである。 しかし、もし経過したならば、返還請求できる。
sed si Stichus decesserit, an repeti quod datum est possit? Proculus ait, si post id temporis decesserit, quo manumitti potuit, repetitionem esse, si minus, cessare.
だが、もしスティクスが死亡した場合、給付されたものは返還請求できるか。 プロクルスは、もし彼が解放され得た時間の後に死亡したならば返還請求があり、もしそうでなければ(それ以前なら)認められないと言う。
§12.4.3.4Quin immo et si nihil tibi dedi, ut manumitteres, placuerat tamen, ut darem, ultro tibi competere actionem, quae ex hoc contractu nascitur, id est condictionem defuncto quoque eo.
それどころか、たとい私があなたに解放のために何も給付していなかったとしても、私が給付することに合意がなされていたならば、彼が死亡した後であっても、この契約から生じる訴え、すなわちコンディクティオがあなたに当然に認められる。
§12.4.3.5Si liber homo, qui bona fide seruiebat, mihi pecuniam dederit, ut eum manumittam, et fecero: postea liber probatus an mihi condicere possit, quaeritur.
もし、善意で奴隷として仕えていた自由人が、私が彼を解放するように金を私に給付し、私がそれを実行した場合、その後、彼が自由人であることが証明されたとき、私に対して返還請求できるかが問われる。
et Iulianus libro undecimo digestorum scribit competere manumisso repetitionem.
そしてユリアヌスは『学説彙纂』第11巻において、解放された者に返還請求権が認められると書いている。
Neratius etiam libro membranarum refert Paridem pantomimum a Domitia Neronis filia decem, quae ei pro libertate dederat, repetisse per iudicem nec fuisse quaesitum, an Domitia sciens liberum accepisset.
ネラティウスもまた『手稿集』において、パントマイム俳優のパリスが、ネロの娘ドミティアに対して、自由のために彼女に与えた十(万セステルティウス)を審判人を通じて返還請求し、ドミティアが彼を自由人と知って受け取ったかどうかは問われなかったことを報告している。
§12.4.3.6Si quis quasi statuliber mihi decem dederit, cum iussus non esset, condicere eum decem Celsus scribit.
もし誰かが、条件付自由奴隷であるかのように私に十を与えたが、実は命じられていなかった場合、彼はその十を返還請求できるとケルススは書いている。
§12.4.3.7Sed si seruus, qui testamento heredi iussus erat decem dare et liber esse, codicillis pure libertatem accepit et id ignorans dederit heredi decem, an repetere possit? et refert patrem suum Celsum existimasse repetere eum non posse: sed ipse Celsus naturali aequitate motus putat repeti posse.
しかし、遺言によって相続人に十を与えて自由になるよう命じられていた奴隷が、補足遺言によって無条件に自由を与えられたが、そのことを知らずに相続人に十を与えてしまった場合、彼は返還請求できるだろうか。 そして自身の父ケルススが、彼は返還請求できないと考えたことを報告している。 しかし、ケルスス自身は、自然の衡平に動かされて、返還請求できると考えている。
quae sententia uerior est, quamquam constet, ut et ipse ait, eum qui dedit ea spe, quod se ab eo qui acceperit remunerari existimaret uel amiciorem sibi esse eum futurum, repetere non posse opinione falsa deceptum.
この見解の方がより正しい。 たとえ、彼自身が言うように、受け取った者から報いられるだろうとか、その者が自分に対してより好意的になるだろうという期待を抱いて給付した者が、誤った考えに惑わされたからといって返還請求できないということは確立しているとしても。
§12.4.3.8Suptilius quoque illud tractat, an ille, qui se statuliberum putauerit, nec fecerit nummos accipientis, quoniam heredi dedit quasi ipsius heredis nummos daturus, non quasi suos, qui utique ipsius fuerunt, adquisiti scilicet post libertatem ei ex testamento competentem.
彼はさらに精緻に次の点を論じている。 すなわち、自分を条件付自由奴隷であると思い込んだ者が、受け取った者の所有にその貨幣を帰せしめなかったのではないか。 なぜなら、彼は相続人に対して、あたかも相続人自身の貨幣を与えるかのように与えたのであり、自分の貨幣(遺言に基づく自由が彼に帰属した後に取得したため、確実に彼自身の所有となっていた貨幣)として与えたのではないからである。
et puto, si hoc animo dedit, non fieri ipsius: nam et cum tibi nummos meos quasi tuos do, non facio tuos.
そして私は、もし彼がこのような意図で給付したならば、相手の所有にはならないと考える。 なぜなら、私が私の貨幣を、あたかもあなたの貨幣であるかのようにあなたに与えるときにも、私はそれをあなたの所有にしないからである。
quid ergo, si hic non heredi, sed alii dedit, cui putabat se iussum? si quidem peculiares dedit, nec fecit accipientis: si autem alius pro eo dedit aut ipse dedit iam liber factus, fient accipientis.
では、もし彼が相続人ではなく、自分が命じられたと思い込んでいた他の者に給付した場合はどうなるか。 もし彼が特有財産から給付したならば、受け取った者の所有にはならない。 しかし、もし他の者が彼に代わって給付したか、あるいは彼自身がすでに自由人となった後に給付したならば、受け取った者の所有になる。
§12.4.3.9Quamquam permissum sit statulibero etiam de peculio dare implendae condicionis causa, si tamen uult heres nummos saluos facere, potest eum uetare dare: sic enim fiet, ut et statuliber perueniat ad libertatem quasi impleta condicione cui parere prohibitus est, et nummi non peribunt.
たとい、条件付自由奴隷が条件を満たすために特有財産から給付することが認められているとしても、しかし、もし相続人がその貨幣を保全したいと望むならば、彼は奴隷が給付することを禁止できる。 なぜなら、そうすることによって、条件付自由奴隷は、従うことを禁止された条件が満たされたかのようにして自由を得ることになり、かつ、貨幣は失われないからである。
sed is, quem testator accipere uoluit, aduersus heredem in factum actione agere potest, ut testatori pareatur.
しかし、遺言者が受け取ることを望んだ者は、遺言者の意思が果たされるように、相続人に対して事実関係に基づく訴えを提起することができる。

語釈・文法注

  1. §12.4.3.prutrum ob hoc solum dedi, ne eatur, an ut et mihi repromittatur non iri — 間接疑問節 `utrum... an...`(〜か、それとも〜か)の構造。`dedi`(給付した)の目的を示す `ob hoc` を、続く `ne eatur`(裁判に行かないこと、非人称受動)および `ut... repromittatur`(約束されること、名詞節)が同格的に説明している。
  2. §12.4.3.4placuerat tamen, ut darem, ultro tibi competere actionem — 非人称動詞 `placuerat`(合意されていた)に続く構文。`ut darem`(私が給付すること)が `placuerat` の主語となる名詞節である一方、`ultro tibi competere actionem`(あなたに当然に訴えが認められること)は、合意の内容自体、または全体を支配する法理上の判断として対格不定詞構文(A.C.I.)で表現されている。
  3. §12.4.3.8nec fecerit nummos accipientis — `fecerit` の目的語 `nummos`(貨幣)に対して、`accipientis`(受け取る者)は所有を表す属格(genitivus possessivus)であり、「貨幣を[受け取る者のものに]しなかった」という所有権移転の不成立を表す。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §12.4.3.pr-12.4.3.9. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:12.4.3.pr-12.4.3.9

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。