[IULIANUS libro LXXXIIII digestorum. ] §1.3.32.prDe quibus causis scriptis legibus non utimur, id custodiri oportet, quod moribus et consuetudine inductum est: et si qua in re hoc deficeret, tunc quod proximum et consequens ei est: si nec id quidem appareat, tunc ius, quo urbs Roma utitur, seruari oportet.
[ユリアヌス『学説彙纂』第84巻] 我々が成文法を用いない事例については、慣行と習慣によって導入された事柄が遵守されなければならない。 そして、もし何らかの点においてこれが欠けているならば、そのときは、それに最も近くかつ引き続く事柄が[遵守されるべきである]。 もしそれすらも明らかでないならば、そのときは、ローマ市が用いている法が遵守されなければならない。
§1.3.32.1Inueterata consuetudo pro lege non immerito custoditur, et hoc est ius quod dicitur moribus constitutum.
古くからの習慣が法として遵守されるのはもっともなことであり、これが慣行によって確立されたと言われる法である。
nam cum ipsae leges nulla alia ex causa nos teneant, quam quod iudicio populi receptae sunt, merito et ea, quae sine ullo scripto populus probauit, tenebunt omnes: nam quid interest suffragio populus uoluntatem suam declaret an rebus ipsis et factis? quare rectissime etiam illud receptum est, ut leges non solum suffragio legis latoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur.
なぜなら、法それ自体が、民衆の決定によって受け入れられたという以外のいかなる理由によっても我々を拘束しないのであるから、民衆が成文なしに承認した事柄もまた、当然のこととして、すべての人々を拘束するからである。 なぜなら、民衆がその意思を投票によって表明するのか、あるいは行為や事実そのものによって表明するのか、何の差があろうか。 それゆえ、法が立法者の投票によってだけでなく、不使用によるすべての人の黙示の合意によっても廃止されるということは、きわめて正当に受け入れられている。