§42Nec minore cura Graeca studia secutus est, amorem praestantiamque linguae occasione omni professus.
彼はギリシアの学問にも劣らぬ熱意を注ぎ、あらゆる機会にその言語への愛と卓越性を公言した。
cuidam barbaro Graece ac Latine disserenti: 'cum utroque,' inquit, 'sermone nostro sis paratus';
ギリシア語とラテン語で弁明するある異邦人に対して、彼は「あなたが私たちの両方の言語を身につけているのだから」と言った。
et in commendanda patribus conscriptis Achaia, gratam sibi prouinciam ait communium studiorum commercio; ac saepe in senatu legatis perpetua oratione respondit.
また、元老院議員たちにアカイアを推薦するに当たり、共同の学術的交流のゆえに、この属州は自分にとって好ましいものであると言い、元老院においてしばしば使節たちに自ら通しの演説で答えた。
multum uero pro tribunali etiam Homericis locutus est uersibus.
さらに、裁判席ではホメロスの詩行を多用して語った。
quotiens quidem hostem uel insidiatorem ultus esset, excubitori tribuno signum de more poscenti non temere aliud dedit quam:
ἄνδρ' ἀπαμύνασθαι, ὅτε τισ πρότερος χαλεπήνῃ.
実際、敵や陰謀者に復讐を果たすたびに、慣例に従って合言葉を求める護衛の護民官に対して、彼は決まって次の詩行以外のものを与えなかった。 「先に手を出して害を加える者に対しては、男として身を守りなさい。
Denique et Graecas scripsit historias, Tyrrhenicon uiginti, Carchedoniacon octo.
」最後に、彼はギリシア語の歴史書も執筆した。 『エトルリア史』20巻と『カルタゴ史』8巻である。
quarum causa ueteri Alexandriae Musio additum ex ipsius nomine nouum; institutumque ut quotannis in altero Tyrrhenicon libri, in altero Carchedoniacon diebus statutis uelut in auditorio recitarentur toti a singulis per uices.
これらの著作のために、アレクサンドリアの古いムセイオンに彼の名にちなんだ新しいムセイオンが増設され、毎年、一方の建物では『エトルリア史』の、他方の建物では『カルタゴ史』の諸巻が、定められた日に、あたかも講堂におけるかのように、交代で一人ずつによって全巻朗読されることが定められた。
§43Sub exitu uitae signa quaedam nec obscura paenitentis de matrimonio Agrippinae deque Neronis adoptione dederat, siquidem commemorantibus libertis ac laudantibus cognitionem, qua pridie quandam adulterii ream condemnarat, sibi quoque in fatis esse iactauit omnia impudica, sed non impunita matrimonia;
生涯の終わりに臨んで、彼はアグリッピナとの結婚およびネロの養子縁組を後悔しているという、いくつかの明確な兆候を示していた。 というのも、解放奴隷たちが、彼が前日に姦通罪で起訴されたある女を処罰した裁判について言及し称賛した際、彼は自分にとっても、すべての不貞な、しかし処罰を免れない結婚をすることが運命づけられていると口走ったからである。
et subinde obuium sibi Britannicum artius complexus hortatus est, ut cresceret rationemque a se omnium factorum acciperet; Graeca insuper uoce prosecutus: ὁ τρώσασ ἰάσεται.
そしてその直後、偶然出会ったブリタニクスを強く抱きしめ、早く成長して自分からすべての行動の清算を受け取るようにと励まし、さらにギリシア語の言葉を付け加えた。 「傷つけた者が癒やすであろう」。
cumque impubi teneroque adhuc, quando statura permitteret, togam dare destinasset, adiecit: 'ut tandem populus R. uerum Caesarem habeat.
そして、まだ若く幼い彼に、身長が許すようになれば、成人のトガを与えることを決意した際、こう付け加えた。
'
「ローマ市民がようやく本物のカエサルを持てるように」。
§44non multoque post testamentum etiam conscripsit ac signis omnium magistratuum obsignauit.
それから間もなく、彼は遺言書をも執筆し、すべての政務官の印章をもって封印した。
prius igitur quam ultra progrederetur, praeuentus est ab Agrippina, quam praeter haec conscientia quoque nec minus delatores multorum criminum arguebant.
したがって、彼がそれ以上計画を進める前に、アグリッピナによって先手を打たれた。 彼女は、これらのことに加えて自責の念、さらには多くの罪を告発する告発者たちによって追い詰められていた。
Et ueneno quidem occisum conuenit; ubi autem et per quem dato, discrepat.
彼が毒殺されたということについては意見が一致しているが、どこで、誰によって与えられたかについては異論がある。
quidam tradunt epulanti in arce cum sacerdotibus per Halotum spadonem praegustatorem; alii domestico conuiuio per ipsam Agrippinam, quae boletum medicatum auidissimo ciborum talium optulerat.
ある人々は、彼が神官たちとともに神殿の丘で宴会をしているときに、毒味役の宦官ハロトゥスによって与えられたと伝え、他の人々は、家庭の饗宴において、この種の食べ物を非常に好んでいた彼に毒入りのキノコを差し出したアグリッピナ自身によって与えられたと伝えている。
etiam de subsequentibus diuersa fama est.
その後の経過についても、様々な噂がある。
multi statim hausto ueneno obmutuisse aiunt excruciatumque doloribus nocte tota defecisse prope lucem.
多くの者は、毒を飲み干した直後に彼が口を利けなくなり、激痛に苦しみながら一晩中苦しみ、夜明け近くに息絶えたと言っている。
nonnulli inter initia consopitum, deinde cibo affluente euomuisse omnia, repetitumque toxico, incertum pultine addito, cum uelut exhaustum refici cibo oporteret, an immisso per clystera, ut quasi abundantia laboranti etiam hoc genere egestionis subueniretur.
一部の者は、最初は眠り込んでしまったが、その後食べ物が溢れ出てすべてを吐き出し、再び毒(これが粥に加えられたのか――疲れ切った彼を食べ物で回復させる必要があったため――、あるいは浣腸によって注入されたのか――過多に苦しむ彼をこの種の排泄によって助けるためであったかは定かではないが)を盛られたと言っている。
§45mors eius celata est, donec circa successorem omnia ordinarentur.
彼の死は、後継者に関するすべての手配が整うまで隠されていた。
itaque et quasi pro aegro adhuc uota suscepta sunt et inducti per simulationem comoedi, qui uelut desiderantem oblectarent.
そのため、あたかもまだ病気であるかのように回復を願う誓願が行われ、また、彼が気晴らしを望んでいるかのように見せかけて、役者たちが芝居のために呼び入れられた。
excessit III. Id. Octob. Asinio Marcello Acilio Auiola coss.
彼はアシニウス・マルケッルスとアキリウス・アウィオラが執政官の年の10月のイードゥースの3日前、64歳、治世14年目に亡くなった。
sexagesimo quarto aetatis, imperii quarto decimo anno, funeratusque est sollemni principum pompa et in numerum deorum relatus;
そして、皇帝たちの厳かな葬儀の列をもって葬られ、神々の列に加えられた。
quem honorem a Nerone destitutum abolitumque recepit mox per Vespasianum.
この名誉はネロによって放置され廃止されたが、後にウェスパシアヌスによって復活した。
§46praesagia mortis eius praecipua fuerunt: exortus crinitae stellae, quam cometen uocant, tactumque de caelo monumentum Drusi patris, et quod eodem anno ex omnium magistratuum genere plerique mortem obierant.
彼の死の主な前兆は次の通りであった。 彗星の出現、父ドルーススの記念碑への落雷、そして同じ年にあらゆる種類の政務官のほとんどが死亡したこと。
sed nec ipse ignorasse aut dissimulasse ultima uitae suae tempora uidetur, aliquot quidem argumentis.
しかし、彼自身も自らの人生の最後の時期を知らなかったわけでも、それを隠していたわけでもないようで、それにはいくつかの証拠がある。
nam et cum consules designaret, neminem ultra mensem quo obiit designauit, et in senatu, cui nouissime interfuit, multum ad concordiam liberos suos cohortatus, utriusque aetatem suppliciter patribus commendauit, et in ultima cognitione pro tribunali accessisse ad finem mortalitatis, quanquam abominantibus qui audiebant, semel atque iterum pronuntiauit.
というのも、次期執政官を指名する際、自分が亡くなった月より先については誰も指名しなかったし、最後に出席した元老院においても、自分の子供たちに和解を強く勧め、両者の若さを元老院議員たちに哀願するようにして推薦した。 さらに、裁判席での最後の審理において、聞く者たちが不吉を嫌ったにもかかわらず、自分が人間の命の終わりに近づいていることを何度も宣言したからである。