§72Bis omnino toto secessus tempore Romam redire conatus, semel triremi usque ad proximos naumachiae hortos subuectus est disposita statione per ripas Tiberis, quae obuiam prodeuntis submoueret, iterum Appia usque ad septimum lapidem;
彼は退隠の全期間中に、ローマへ戻ろうとしたのは合わせてわずか二回だけであった。 一回目は、テベレ川の岸辺に出迎えに来る人々を遠ざけるための警備兵を配置した上で、三段櫂船で模擬海戦場の近くの庭園まで遡上した。 二回目は、アッピア街道を第七マイル標まで進んだ。
sed prospectis modo nec aditis urbis moenibus rediit, primo incertum qua de causa, postea ostento territus.
しかし、都の城壁をただ眺めただけで、そこへ立ち入ることなく引き返した。 最初は理由は不明であったが、のちには凶兆に怯えたためであった。
erat ei in oblectamentis serpens draco, quem ex consuetudine manu sua cibaturus cum consumptum a formicis inuenisset, monitus est ut uim multitudinis caueret.
彼の愛玩物の中に一匹の大蛇がおり、いつものように自らの手でこれに餌をあげようとした際、それがアリに食い尽くされているのを見出し、群衆の力を警戒せよとの警告を受けた。
rediens ergo propere Campaniam Asturae in languorem incidit, quo paulum leuatus Cerceios pertendit.
そこで急いでカンパニアに引き返す途中、アストゥーラで病に罹ったが、それからいくらか回復するとチェルチェーイへと進んだ。
ac ne quam suspicionem infirmitatis daret, castrensibus ludis non tantum interfuit, sed etiam missum in harenam aprum iaculis desuper petit;
そして、自身の衰弱についていかなる疑念も抱かせまいとして、軍事演習の競技に立ち会っただけでなく、闘技場に放たれた猪を、上から投げ槍で狙いさえした。
statimque latere conuulso et, ut exaestuarat, afflatus aura in grauiorem recidit morbum.
すると即座に脇腹を痛め、また体が火照っていたところに風に当たったため、さらに重い病に逆戻りしてしまった。
sustentauit tamen aliquamdiu, quamuis Misenum usque deuectus nihil ex ordine cotidiano praetermitteret, ne conuiuia quidem aut ceteras uoluptates partim intemperantia partim dissimulatione.
それでも彼はしばらくの間持ちこたえた。 ミセヌムまで運ばれてからも、一部は不摂生から、一部は病気を隠し通すために、宴会やその他の娯楽を含め、日常の習慣を何一つ欠かそうとはしなかった。
nam Chariclen medicum, quod commeatu afuturus e conuiuio egrediens manum sibi osculandi causa apprehendisset, existimans temptatas ab eo uenas, remanere ac recumbere hortatus est cenamque protraxit.
というのも、医師のカリクレスが、休暇のために立ち去ろうとして、別れの口づけをするために彼の手を握ったとき、彼から脈を診られたと思い込み、彼に留まって席に戻るよう勧め、餐宴を長引かせたほどであった。
nec abstinuit consuetudine quin tunc quoque instans in medio triclinio astante lictore singulos ualere dicentis appellaret.
しかもその時でもなお、リクトルを傍らに従えて食堂の中ほどに立ち、別れの挨拶を告げる者たち一人一人に言葉をかけるという習慣を止めなかった。
§73interim cum in actis senatus legisset dimissos ac ne auditos quidem quosdam reos, de quibus strictim et nihil aliud quam nominatos ab indice scripserat, pro contempto se habitum fremens repetere Capreas quoquo modo destinauit, non temere quicquam nisi ex tuto ausurus.
一方、元老院の議事録において、ある被告人たちが、彼が告発者の情報から手短にその名だけを書き送った者たちであったが、弁明も聞かれないまま釈放されたことを知り、自分が軽んじられたと憤慨し、どうしてもカプリ島に引き返そうと決意した。 安全が確保されない限り、いかなることも無謀に冒すつもりはなかったからである。
sed tempestatibus et ingrauescente ui morbi retentus paulo post obiit in uilla Lucullana octauo et septuagesimo aetatis anno, tertio et uicesimo imperii, XVII. Kal. Ap. Cn. Acerronio Proculo C. Pontio Nigrino conss.
しかし、嵐と病状の悪化に阻まれ、それから間もなくルクッルスの別荘で死去した。 享年七十八歳、在位二十三年、クナエウス・アケロニウス・プロクルスとガイウス・ポンティウス・ニグリヌスが執政官であった年の、四月のカレンダエの前第十七日(三月十六日)のことであった。
Sunt qui putent uenenum ei a Gaio datum lentum atque tabificum;
ガイウスから遅効性で体を蝕む毒を盛られたと考える者もいる。
alii, in remissione fortuitae febris cibum desideranti negatum; nonnulli, puluinum iniectum, cum extractum sibi deficienti anulum mox resipiscens requisisset.
ある者は、たまたま熱が下がった際に食事を求めたが、拒否されたのだとし、またある者は、彼が気を失っている間に外された指輪を、意識を取り戻した直後に要求したとき、枕を押し付けられたのだとしている。
Seneca eum scribit intellecta defectione exemptum anulum quasi alicui traditurum parumper tenuisse, dein rursus aptasse digito et compressa sinistra manu iacuisse diu immobilem;
セネカは次のように書いている。 ティベリウスは自らの衰死を悟ると、指輪を外し、誰かに渡すかのようにしばらく手に持っていたが、再びそれを指にはめ、左手を固く握りしめたまま、長い間動かずに横たわっていた。
subito uocatis ministris ac nemine respondente consurrexisse nec procul a lectulo deficientibus uiribus concidisse.
そして突然、従者たちを呼んだものの誰も応答しなかったため、立ち上がったが、力が尽きて寝台からさほど遠くない場所で倒れた、と。
§74Supremo natali suo Apollinem Temenitem et amplitudinis et artis eximiae, aduectum Syracusis ut in bibliotheca templi noui poneretur, uiderat per quietem affirmantem sibi non posse se ab ipso dedicari.
最後の誕生日に、彼は夢の中で、シラクサから新神殿の図書館に安置するために運ばれてきていた、極めて大柄で優れた芸術品であるテメニテスのアポロン像が、自分は彼によって奉納されることはあり得ないと告げるのを見た。
et ante paucos quam obiret dies, turris Phari terrae motu Capreis concidit.
また、彼が世を去る数日前、カプリ島の灯台の塔が地震によって崩壊した。
ac Miseni cinis e fauilla et carbonibus ad calficiendum triclinium inlatis, extinctus iam et diu frigidus, exarsit repente prima uespera atque in multam noctem pertinaciter luxit.
さらにミセヌムでは、食堂を暖めるために持ち込まれ、すでに消えて久しく冷たくなっていた炭の灰と消し炭が、夕暮れ時に突如として燃え上がり、夜更けまで執拗に輝き続けた。
§75Morte eius ita laetatus est populus, ut ad primum nuntium discurrentes pars: 'Tiberium in Tiberim!' clamitarent, pars Terram matrem deosque Manes orarent, ne mortuo sedem ullam nisi inter impios darent, alii uncum et Gemonias cadaueri minarentur, exacerbati super memoriam pristinae crudelitatis etiam recenti atrocitate.
彼の死に民衆は非常に歓喜したため、第一報を聞くと駆け回り、ある者は「ティベリウスをテヴェレ川へ! 」と叫び、ある者は大地の母神やマネス神に、死者に不信心な者たちの間以外にはいかなる住処も与えないよう祈り、またある者は、かつての残虐行為の記憶に加えて最近の凶行にも激怒し、遺体に鉤やゲモニエの階段を突きつけて脅した。
nam cum senatus consulto cautum esset, ut poena damnatorum in decimum semper diem differretur, forte accidit ut quorundam supplicii dies is esset, quo nuntiatum de Tiberio erat.
というのも、元老院決議によって、死刑囚の執行は常に十日後に延期されるよう規定されていたが、偶然にも、ある者たちの処刑の日が、ティベリウスの死が報じられたその日になってしまったからである。
hos implorantis hominum fidem, quia absente adhuc Gaio nemo extabat qui adiri interpellarique posset, custodes, ne quid aduersus constitutum facerent, strangulauerunt abieceruntque in Gemonias.
彼らは人々に救いを求めたが、ガイウスがまだ不在であったため、陳情や訴えを届けることのできる者が誰もいなかった。 このため看守たちは、規定に反することのないよう、彼らを絞殺してゲモニエの階段に遺棄した。
creuit igitur inuidia, quasi etiam post mortem tyranni saeuitia permanente.
したがって、暴君の死後もその残虐行為が存続しているかのようであるとして、憎悪はますます高まった。
corpus ut moueri a Miseno coepit, conclamantibus plerisque Atellam potius deferendum et in amphitheatro semiustilandum, Romam per milites deportatum est crematumque publico funere.
遺体がミセヌムから移送され始めると、多くの者がアテッラに運んで闘技場で半焼きにすべきだと叫んだが、兵士たちによってローマへ護送され、国葬をもって火葬された。
§76Testamentum duplex ante biennium fecerat, alterum sua, alterum liberti manu, sed eodem exemplo, obsignaueratque etiam humillimorum signis.
彼は二年前、一通は自筆で、もう一通は解放奴隷の手によって、しかし同一の内容で、二重の遺言書を作成しており、極めて身分の低い者たちの印章によっても封印していた。
eo testamento heredes aequis partibus reliquit Gaium ex Germanico et Tiberium ex Druso nepotes substituitque in uicem;
その遺言において、彼はゲルマニクスの子である孫のガイウスと、ドルーススの子である孫のティベリウスを等しい配分で相続人として残し、彼らを互いに代替相続人とした。
dedit et legata plerisque, inter quos uirginibus Vestalibus, sed et militibus uniuersis plebeique Romanae uiritim atque etiam separatim uicorum magistris.
また多くの者たちに遺贈を行い、その中にはウェスタの処女たち、さらに全兵士、ならびにローマの平民たちへは個人宛てに、そして街区の役員たちへも個別に遺贈がなされた。