Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §95.37-95.45

個々の戒めに対する教条と至高の善の不可欠性

186 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、個々の戒め(プレセプト)を与えるだけでは不十分であり、誤った執着を根本から取り除く哲学の教義(デクレタ)や、行動の全般を統べる「至高の善」という最終目的が不可欠であることを論じる。

§95.37Ceterum, ut illos in bonum pronos citius educit ad summa, et hos inbecilliores adiuvabit malisque opinionibus extrahet, qui illis philosophiae placita tradiderit;
ともあれ、哲学の教義を彼らに伝える者は、善へと傾いているあの人々をより速く最高のものへと導くように、これらのより弱い人々を助け、悪しき思い込みから引き出すであろう。
quae quam sint necessaria, sic licet videas.
これらの教義がどれほど必要であるかは、次のようにして見ることができる。
Quaedam insident nobis, quae nos ad aha pigros, ad alia temerarios faciunt.
私たちの内には、私たちをある事柄には怠惰に、別の事柄には無謀にさせるある種のものが定着している。
Nec haec audacia reprimi potest nec illa inertia suscitari, nisi causae eorum eximuntur, falsa admiratio et falsa formido.
この無謀さは抑えられず、あの惰性は呼び起こされ得ない。 それらの原因、すなわち、誤った崇拝と誤った恐怖が取り除かれない限りは。
Haec nos quamdiu possident, dicas licet: "Hoc patri praestare debes, hoc liberis, hoc amicis, hoc hospitibus;
これらが私たちを支配している間は、あなたが「これを父親に果たすべきだ、これを子供たちに、これを友人に、これを客人に」と言ってもよいが、そうしようと試みる者を強欲が引き留めるだろう。
"temptantem avaritia retinebit. Sciet pro patria pugnandum esse, dissuadebit timor;
祖国のために戦わねばならないと彼は知るだろうが、恐怖が思いとどまらせるだろう。
sciet pro amicis desudandum esse ad extremum usque sudorem, sed deliciae vetabunt;
友のために最後の汗に至るまで尽力せねばならないと知るだろうが、贅沢がそれを禁じるだろう。
sciet in uxore gravissimum esse genus iniuriae paelicem, sed illum libido in contraria inpinget.
妻に対して愛妾を囲うことは最も重い種類の侮辱であると知るだろうが、欲情が彼を逆の方向へと駆り立てるだろう。
§95.38Nihil ergo proderit dare praecepta, nisi prius amoveris obstatura praeceptis, non magis quam proderit arma in conspectu posuisse propiusque admovisse, nisi usurae manus expediuntur.
したがって、戒めを妨げるものをあらかじめ取り除いておかない限り、戒めを与えることは何の役にも立たない。 それは、それを使用する手が自由になっていない限り、武器を目の前に置き、より近くに寄せることが何の役にも立たないのと同様である。
Ut ad praecepta, quae damus, possit animus ire, solvendus est.
私たちが与える戒めへと心が向かうことができるように、心は解き放たれねばならない。
§95.39Putemus aliquem facere, quod oportet;
誰かがなすべきことを行っていると仮定しよう。
non faciet adsidue, non faciet aequaliter: nesciet enim, quare faciat.
彼はそれを絶えず行うことはなく、均等に行うこともない。 なぜなら、自分がなぜそれを行うのかを知らないからである。
Aliqua vel casu vel exercitatione exibunt recta, sed non erit in manu regula, ad quam exigantur, cui credat recta esse, quae fecit.
幾つかの行為は偶然に、あるいは訓練によって正しいものとなるだろうが、それらが照らし合わされるべき、そして自分がなしたことが正しいと信じるための規準が手元にない。
Non promittet se talem in perpetuum, qui bonus casu est.
偶然に善い者となった者は、自分が永久にそうした者であり続けることを保証できない。
§95.40Deinde praestabunt tibi fortasse praecepta ut quod oportet faciat, non praestabunt ut quemadmodum oportet;
さらに、戒めは、人がなすべきことを行うことは保証してくれるかもしれないが、なすべき方法で行うことは保証してくれない。
si hoc non praestant, ad virtutem non perducunt.
もしこれを保証しないなら、戒めは人を徳へと導きはしない。
Faciet quod oportet monitus, concedo;
忠告されてなすべきことを行うだろう、それは認めよう。
sed id parum est, quoniam quidem non in facto laus est, sed in eo, quemadmodum fiat.
しかしそれだけでは不十分である。 なぜなら、賞賛は行為そのものにあるのではなく、それがいかに行われるかにあるからである。
§95.41Quid est cena sumptuosa flagitiosius et equestrem censum consumente? Quid tam dignum censoria nota, si quis, ut isti ganeones loquuntur, sibi hoc et genio suo praestet? Et deciens tamen sestertio aditiales cenae frugalissimis viris constiterunt.
贅沢で、騎士階級の財産を消費してしまうような夕食ほど破廉恥なものがあるだろうか。 もし誰かが、あの食い道楽たちが言うように、自分自身と自分の守護霊のためにこれを供するのだとしたら、これほど監察官の不名誉の烙印に値するものが他にあるだろうか。 それにもかかわらず、極めて慎ましい人々にとっても、就任祝いの夕食には100万セステルティウスの費用がかかった。
Eadem res, si gulae datur, turpis est; si honori, reprensionem effugit.
同じことが、もし大食に捧げられるなら卑しいが、名誉に捧げられるなら非難を免れる。
Non enim luxuria, sed inpensa sollemnis est.
なぜなら、それは贅沢ではなく、公式の出費だからである。
§95.42Mullum ingentis formae—quare autem non pondus adicio et aliquorum gulam inrito? quattuor pondo et selibram fuisse aiebant—Tiberius Caesar missum sibi cum in macellum deferri et veniri iussisset: "amici," inquit, "omnia me fallunt, nisi istum mullum aut Apicius emerit aut P. Octavius.
巨大なサイズのヒメジを――だが、なぜ私はその重さを付け加えて、一部の者たちの食欲を刺激しないのだろうか。 彼らはそれが4ポンド半であったと言っていたが――皇帝ティベリウスが、自分に送られてきたその魚を市場に運ばせて売りに出すよう命じたとき、「友よ」と彼は言った。 「私の予想がすべて外れない限り、あのヒメジを買うのはアピキウスか、あるいはプブリウス・オクタウィウスだろう。
"Ultra spem illi coniectura processit: liciti sunt, vicit Octavius et ingentem consecutus est inter suos gloriam, cum quinque sestertiis emisset piscem, quem Caesar vendiderat, ne Apicius quidem emerat.
」彼の推測は期待を超えて進んだ。 二人は値を競り合い、オクタウィウスが勝ち、皇帝が売りに出し、アピキウスでさえ買わなかったその魚を5千セステルティウスで買い取ったことで、仲間内で大いなる名声を獲得した。
Numerare tantum Octavio fuit turpe, non illi, qui emerat, ut Tiberio mitteret, quamquam illum quoque reprenderim;
それほどの大金を支払うことはオクタウィウスにとっては恥ずべきことであったが、ティベリウスに送るためにそれを買った者にとってはそうではなかった(ただし、私も彼を非難するだろうが)。
admiratus est rem, qua putavit Caesarem dignum.
彼は皇帝にふさわしいと考えたその品に感嘆したのである。
§95.43Amico aliquis aegro adsidet: probamus.
誰かが病気の友人に付き添っている。 私たちはそれを承認する。
At hoc hereditatis causa facit: vultur est, cadaver expectat.
しかし、もし彼が遺産相続のためにこれを行っているなら、彼はハゲタカであり、死体を待っているのだ。
Eadem aut turpia sunt aut honesta;
同じ行為が卑しくもなり、気高くもなる。
refert, quare aut quemadmodum fiant.
それがなぜ、あるいはどのようになされるかが問題なのだ。
Omnia autem honesta fient, si honesto nos addixerimus idque unum in rebus humanis bonum iudicaverimus quaeque ex eo sunt;
だが、もし私たちが自らを高潔さに捧げ、それとそこから生じるものだけを人間事における唯一の善と判断するなら、すべてのことは気高いものとなるだろう。
cetera in diem bona sunt.
それ以外のものは、その日限りの善にすぎない。
§95.44Ergo infigi debet persuasio ad totam pertinens vitam: hoc est, quod decretum voco.
したがって、人生全体に関わる確信が植え付けられねばならない。 これが、私が教義と呼ぶものである。
Qualis haec persuasio fuerit, talia erunt, quae agentur, quae cogitabuntur.
この確信がどのようなものであるかによって、行われること、考えられることもそのようなものとなるだろう。
Qualia autem haec fuerint, talis vita erit.
そして、これらがどのようなものであるかによって、人生もそのようなものとなるだろう。
In particulas suasisse totum ordinanti parum est.
全体を秩序づけようとする者にとって、個々の部分について勧告することは不十分である。
§95.45M. Brutus in eo libro, quem περὶ καθήκοντοσ inscripsit, dat multa praecepta et parentibus et liberis et fratribus;
マルクス・ブルトゥスは、彼が『義務について』と題したその書物の中で、親、子供、兄弟に対して多くの戒めを与えている。
haec nemo faciet quemadmodum debet, nisi habuerit quo referat.
しかし、これらを自分の立ち返るべき基準を持たない限り、誰もなすべき方法で行うことはできない。
Proponamus oportet finem summi boni, ad quem nitamur, ad quem omne factum nostrum dictumque respiciat;
私たちは、自らが目指し、私たちのすべての行為と言葉が考慮すべき至高の善という目的を提示せねばならない。
veluti navigantibus ad aliquod sidus derigendus est cursus.
ちょうど航海する者たちにとって、ある星に向けて針路が向けられねばならないのと同様に。

語釈・文法注

  1. 95.37qui illis philosophiae placita tradiderit — 関係代名詞 `qui` は先行詞を含んでおり、「〜する者は誰でも」という名詞節を構成し、主節の動詞である `adiuvabit`(助けるだろう)および `extrahet`(引き出すだろう)の主語となっている。また、文頭の `ut` から始まる従属節はこれと対比される様態(「〜するのと同様に」)を示している。
  2. 95.38nisi usurae manus expediuntur — `usurae` は名詞 `usura`(使用)の属格で、`manus` を修飾する属格(「使用するための手」)。あるいは、動詞 `utor` の未来能動分詞 `usurus` の名詞化された与格/属格と解釈することもできるが、ここでは単に武器を使用する行為そのものを指す名詞属格とするのが自然である。
  3. 95.42non illi, qui emerat, ut Tiberio mitteret, quamquam illum quoque reprenderim — `reprenderim` は接続法完了(潜在あるいは控えめな主張)であり、「私もまた彼を非難するだろうが」という譲歩的なニュアンスを表す。`qui emerat` は、皇帝ティベリウスに贈るためにあらかじめ市場で魚を購入(確保)した最初の人物を指し、自らの快楽のために購入したオクタウィウスの「不名誉」と対比されている。
  4. 95.45nisi habuerit quo referat — `quo` は方向を示す関係副詞(それへと向けるべき場所、準拠すべき対象)、`referat` は目的または適合を示す関係節中の接続法。全体として「自らの個々の行為を関連付け、照らし合わせるべき根本の規準を持たない限り」という意味になる。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §95.37-95.45. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:95.37-95.45

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。