Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §90.23-90.30

技術の発明者への反論と知恵の本質

162 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、ポセイドニオスが主張する実用的技術の起源について、それらは人間のただの理性の産物であり賢者の発明ではないと反論し、知恵の本質は魂の導き手であり生の工匠であることだと論じる。

§90.23Hoc aliquis secutus exemplar lapidem asperum aspero inposuit ad similitudinem dentium, quorum pars immobilis motum alterius exspectat;
「誰かがこの模範に従い、歯に似せて、粗い石を別の粗い石の上に重ねた。 その一方の石は動かずに留まり、他方の運動を待ち受ける。
deinde utriusque attritu grana franguntur et saepius regeruntur, donec ad minutiam frequenter trita redigantur.
次いで、両者の摩擦によって穀物は砕かれ、何度も差し戻され、繰り返し挽かれて細かくされるまで続く。
Tum farinam aqua sparsit et adsidua tractatione perdomuit unxitque panem, quem primo cinis calidus et fervens testa percoxit, deinde fumi paulatim reperti et alia genera, quorum fervor serviret arbitrio.
それから、その粉に水を振りかけ、絶えざる捏ね作業によってまとめ上げ、パンを形作った。 それを、最初は熱い灰と燃え盛る土器が焼き上げ、次いで、徐々に発見された窯や、その熱が人間の意のままに仕えるその他の種類が焼き上げた。
"Non multum afuit, quin sutrinum quoque inventum a sapientibus diceret.
」彼が、靴作りの技術さえも賢者たちによって発明されたと言うまで、あと一歩のところであった。
§90.24Omnia ista ratio quidem, sed non recta ratio commenta est.
これらすべては、確かに理性が、しかし「正しき理性」ではなく考案したものである。
Hominis enim, non sapientis inventa sunt, tam mehercules quam navigia, quibus amnes quibusque maria transimus aptatis ad excipiendum ventorum impetum velis et additis a tergo gubernaculis, quae huc atque illuc cursum navigii torqueant Exemplum a piscibus tractum est, qui cauda reguntur et levi eius in utrumque momento velocitatem suam flectunt. "
なぜなら、それらは人間の発明であって、賢者の発明ではないからだ。 誓って、私たちが川や海を渡るための船がそうであるのとまったく同様に。 船は、風の勢いを受け止めるために帆が合わせられ、後部には船の進路をあちこちへ向けるための舵が加えられている。 その模範は魚から取られた。 魚は尾によって制御され、尾を左右にわずかに動かすだけで、自らの速度を曲げるのである。
§90.25Omnia," inquit, "haec sapiens quidem invenit;
「これらすべてを」と彼は言う、「賢者は確かに発明した。
sed minora quam ut ipse tractaret, sordidioribus ministris dedit.
しかし、自ら扱うには卑小さすぎるため、より卑しい奉仕者たちに委ねたのだ」と。
"Immo non aliis excogitata ista sunt quam quibus hodieque curantur.
とんでもない、それらは、今日においてもそれらに従事しているのと同じ人々以外の者によって考案されたのではない。
Quaedam nostra demum prodisse memoria scimus, ut speculariorum usum perlucente testa clarum transmittentium lumen, ut suspensuras balneorum et inpressos parietibus tubos, per quos circumfunderetur calor, qui ima simul ac summa foveret aequaliter.
いくつかのものは、ようやく私たちの記憶の及ぶ時代になって現れたことを私たちは知っている。 例えば、透明な板を用いて澄んだ光を通す窓ガラスの使用や、浴場の吊り床、壁に埋め込まれた、その中を熱が循環して下部と上部を同時に等しく温めるための管などである。
Quid loquar marmora, quibus templa, quibus domus fulgent? Quid lapideas moles in rotundum ac leve formatas, quibus porticus et capacia populorum tecta suscipimus? Quid verborum notas, quibus quamvis citata excipitur oratio et celeritatem linguae manus sequitur? Vilissimorum mancipiorum ista commenta sunt;
神殿や邸宅が輝く大理石について何を言おうか。 円柱状かつ滑らかに成形され、それによって回廊や多くの人々を収容する屋根を支えている石の巨塊についてはどうだろうか。 どれほど素早い演説であってもそれを受け止め、手の動きが舌の速さに追いつくような、言葉の符号についてはどうだろうか。 これらは最も卑しい奴隷たちの考案物である。
§90.26sapientia altius sedet nec manus edocet, animorum magistra est.
知恵はより高みに座しており、手を教え諭すことはせず、魂の教師である。
Vis scire, quid illa eruerit, quid effecerit? Non decores corporis motus nec varios per tubam ac tibiam cantus, quibus exceptus spiritus aut in exitu aut in transitu formatur in vocem.
知恵が何を掘り起こし、何を成し遂げたかを知りたいか。 肉体の優美な動きでもなければ、喇叭や笛による様々な楽曲でもない。 そこでは、受け止められた息が、出口において、あるいは通過する際に、音へと形作られるのである。
Non arma nec muros nec bello utilia molitur, paci favet et genus humanum ad concordiam vocat.
知恵は武器も城壁も、戦争に役立つものも作ろうとはしない。 平和を支持し、人類を協調へと呼びかけるのである。
§90.27Non est, inquam, instrumentorum ad usus necessarios opifex.
私が言うには、知恵は必要不可欠な用途のための道具の製作者ではない。
Quid illi tam parvola adsignas? Artificem vides vitae.
なぜ彼女にこれほど微小なものを割り当てるのか。 あなたが目にしているのは、生の工匠である。
Alias quidem artes sub dominio habet.
確かに他のさまざまな技術を支配下に置いている。
Nam cui vita, illi vitam ornantia quoque serviunt;
なぜなら、生を支配する者には、生を飾るものたちもまた仕えるからである。
ceterum ad beatum statum tendit, illo ducit, illo vias aperit.
しかし彼女は幸福な状態を目指して進み、そこへと導き、そこへの道を切り開く。
§90.28Quae sint mala, quae videantur ostendit, vanitatem exuit mentibus, dat magnitudinem solidam, inflatam vero et ex inani speciosam reprimit, nec ignorari sinit inter magna quid intersit et tumida, totius naturae notitiam ac suae tradit.
何が悪であり、何が悪と見えるのかを示し、精神から虚栄を剥ぎ取り、確固たる偉大さを与え、膨れ上がった、虚無から生じて見かけ倒しなだけのものを抑え込み、偉大なものと肥大したものの間にいかなる違いがあるかを知らせ、全自然の知識および自己自身の知識を伝える。
Quid sint di qualesque declarat, quid inferi, quid lares et genii, quid in secundam numinum formam animae perpetuatae, ubi consistunt, quid agant, quid possint, quid velint.
神々とは何であり、どのような存在であるかを明らかにし、冥界の神々とは何であり、ラレースやゲニウスとは何であり、第二の神格の形態へと永遠化された魂とは何であり、それらがどこに留まり、何をし、何ができ、何を望むかを明らかにする。
Haec eius initiamenta sunt, per quae non municipale sacrum, sed ingens deorum omnium templum, mundus ipse reseratur, cuius vera simulacra verasque facies cernendas mentibus protulit.
これらが彼女の秘儀伝授であり、これらを通じて、一地方都市の聖所ではなく、すべての神々の巨大な神殿である世界そのものが開かれ、その真の姿と真の容貌が、精神によって観照されるべきものとして提示されたのである。
Nam ad spectacula tam magna hebes visus est.
なぜなら、これほど壮大な見世物に対しては、肉体の視力は鈍いからである。
§90.29Ad initia deinde rerum redit aeternamque rationem toti inditam et vim omnium seminum singula proprie figurantem.
次いで、彼女は事物の根源へと、そして全体に植え付けられた永遠の理性へと、そして個々のものを独自に形作るすべての種子の力へと戻る。
Tum de animo coepit inquirere, unde esset, ubi, quamdiu, in quot membra divisus Deinde a corporibus se ad incorporalia transtulit veritatemque et argumenta eius excussit, post haec quemadmodum discernerentur vitae aut vocis ambigua, in utraque enim falsa veris inmixta sunt.
それから魂について、それがどこから来たのか、どこに、どれほど長く、いくつの部分に分割されているのかを詮索し始める。 次いで、肉体的なものから非肉体的なものへと自らを移し、真理とその論証を検証した。 この後、生あるいは言葉の曖昧な点がどのように識別されるべきかを検証した。 なぜなら、その両者において、偽なるものが真なるものに混入しているからである。
§90.30Non abduxit, inquam, se, ut Posidonio videtur, ab istis artibus sapiens, sed ad illas omnino non venit.
私が言うには、賢者は、ポセイドニオスに思われるように、それらの技術から自らを退かせたのではなく、そもそもそれらの技術のところへは全く行かなかったのである。
Nihil enim dignum inventu iudicasset, quod non erat dignum perpetuo usu iudicaturus.
なぜなら、永続的な使用に値しないと判断するはずのものを、発明に値するとは判断しなかったであろうからだ。
Ponenda non sumeret.
捨てるべきものを、手には取らなかったであろう。

語釈・文法注

  1. 90.23Non multum afuit, quin ... diceret — 非人称表現 `non multum abest quin` (もう少しで〜するところだ)の過去形で、接続法未完了過去 `diceret` を伴う。ポセイドニオスの行き過ぎた主張に対するセネカの皮肉を表す。
  2. 90.25minora quam ut ipse tractaret — 比較級 `minora` に `quam ut` +接続法が続くことで、「自ら扱うにはあまりに小さすぎる(卑しすぎる)」という制限あるいは結果を表す構文。
  3. 90.25non aliis ... quam quibus — `non aliis ... quam ...`(〜以外の者によってではない)の二重否定が、先行詞 `aliis` と格一致した関係代名詞与格 `quibus` に連なる構造。ここでは「まさにそれらの人々(今日職人として従事している者たち)によって」という強い肯定の意味になる。
  4. 90.30Nihil enim dignum inventu iudicasset — 接続法過去完了 `iudicasset` は過去の事実に反する仮定の帰結(「〜と判断しなかったであろう」)を表す。`inventu` は、形容詞 `dignum` が要求する、観点を表すスピーヌム(目的分詞)の奪格(「発明されるに」)。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §90.23-90.30. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:90.23-90.30

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。