§88.1De liberalibus studiis quid sentiam, scire desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero, quod ad aes exit.
自由学芸について私がどう考えているか、君は知りたいと思っている。 私は、金銭(aes)に帰着するような学問は、何一つ尊敬しないし、善いもののうちにも数えない。
Meritoria artificia sunt, hactenus utilia, si praeparant ingenium, non detinent.
それらは切り売りの技術であり、精神を準備させるものであって、そこに引き留めておかない限りにおいて有用である。
Tamdiu enim istis inmorandum est, quamdiu nihil animus agere maius potest;
というのも、魂がより大きなことを何一つ行えない間だけ、それらにとどまるべきだからである。
rudimenta sunt nostra, non opera.
それらは私たちの初歩であって、本業ではない。
§88.2Quare liberalia studia dicta sint, vides;
なぜそれらが「自由学芸」と呼ばれるのか、君にはわかるだろう。
quia homine libero digna sunt.
自由な人間にふさわしいからである。
Ceterum unum studium vere liberale est, quod liberum facit.
しかし、真に自由な学問は、人を自由にするただ一つのものだけである。
Hoc est sapientiae, sublime, forte, magnanimum.
これは知恵の学問であり、高高しく、力強く、気高い。
Cetera pusilla et puerilia sunt;
その他のものは卑小で子供っぽい。
an tu quicquam in istis esse credis boni, quorum professores turpissimos omnium ac flagitiosissimos cernis? Non discere debemus ista, sed didicisse.
君は、その教授者たちが最も不道徳で最も恥知らずであるのを目の当たりにするような学問の中に、何か良いものがあると信じるのか。 私たちはそのようなものを学ぶべきではなく、かつて学んだ状態であるべきなのだ。
Quidam illud de liberalibus studiis quaerendum iudicaverunt, an virum bonum facerent;
ある人々は、自由学芸について、それが人を善い人間にするかどうかを問うべきだと判断した。
ne promittunt quidem nec huius rei scientiam adfectant.
しかし、それらの学問はそれを約束さえしないし、この事柄の知識を求めようともしない。
§88.3Grammaticus circa curam sermonis versatur et, si latius evagari vult, circa historias, iam ut longissime fines suos proferat, circa carmina.
文法家は言葉への配慮に携わり、もしもっと広く踏み出そうとするなら歴史に、そしてその境界を極限まで広げるなら、詩歌に携わる。
Quid horum ad virtutem viam sternit? Syllabarum enarratio et verborum diligentia et fabularum memoria et versuum lex ac modificatio? Quid ex his metum demit, cupiditatem eximit, libidinem frenat?
これらのうち何が徳への道を切り開くのか。 音節の解説、言葉への細心の注意、神話の記憶、詩行の規則や韻律の調整か。 これらのうち何が恐れを取り除き、欲望を消し去り、情欲に歯止めをかけるのか。
§88.4Quaeritur utrum doceant isti virtutem an non;
彼らが徳を教えているのかいないのかが問われる。
si non docent, ne tradunt quidem.
もし教えていないなら、伝えさえしていない。
Si docent, philosophi sunt.
もし教えているなら、彼らは哲学者である。
Vis scire, quam non ad docendam virtutem consederint? Aspice, quam dissimilia inter se omnium studia sint;
彼らが徳を教えるために席を設けたのではないということを、知りたいか。 彼ら全員の学問が互いにどれほど異なっているかを見たまえ。
atqui similitudo esset idem docentium.
しかし、同じものを教える人々の間には、類似性があるはずなのだ。
§88.5Nisi forte tibi Homerum philosophum fuisse persuadent, cum his ipsis, quibus colligunt, negent.
もっとも、彼らが論証に用いるその方法自体によって自ら否定しているにもかかわらず、ホメロスが哲学者であったと君に信じ込ませるなら話は別だが。
Nam modo Stoicum illum faciunt, virtutem solam probantem et voluptates refugientem et ab honesto ne inmortalitatis quidem pretio recedentem, modo Epicureum, laudantem statum quietae civitatis et inter convivia cantusque vitam exigentis, modo Peripateticum, tria bonorum genera inducentem, modo Academicum, omnia incerta dicentem.
というのも、彼らはある時は彼を、徳のみを善とし、快楽を避け、不老不死という報酬と引き換えにしても高潔さから退かないストア派にし、またある時は、穏やかな国家の状態を賛美し、宴会や歌の中で生涯を過ごすエピクロス派にし、またある時は、三つの善の種類を導入する逍遥学派にし、またある時は、すべては不確実であると言うアカデメイア派にするからである。
Adparet nihil horum esse in illo, quia omnia sunt.
これらすべてが彼の中にあるのは、これらのどれも彼の中にはないからであることは明らかだ。
Ista enim inter se dissident.
なぜなら、これらは互いに矛盾しているからである。
Demus illis Homerum philosophum fuisse;
彼らにホメロスが哲学者であったと認めよう。
nempe sapiens factus est, antequam carmina ulla cognosceret.
しかし、彼が詩を何一つ知る前に賢者になったことは確かである。
Ergo illa discamus, quae Homerum fecere sapientem.
したがって、ホメロスを賢者にしたあの事柄を、私たちは学ぶことにしよう。
§88.6Hoc quidem me quaerere, uter maior aetate fuerit, Homerus an Hesiodus, non magis ad rem pertinet quam scire, cum minor Hecuba fuerit quam Helena, quare tam male tulerit aetatem.
ホメロスとヘシオドスのどちらが年上であったかを私が探究することは、ヘレネよりも若かったヘクベがなぜこれほど見苦しく年齢を重ねたのかを知ること以上に、肝心な事柄に関係してはいない。
Quid? Inquam, annos Patrocli et Achillis inquirere ad rem existimas pertinere?
ではどうだ、パトロクロスとアキレウスの年齢を詮索することが、肝心な事柄に関係していると君は思うか。
§88.7Quaeris, Vlixes ubi erraverit, potius quam efficias, ne nos semper erremus? Non vacat audire, utrum inter Italiam et Siciliam iactatus sit an extra notum nobis orbem, neque enim potuit in tam angusto error esse tam longus;
君は、私たちが常に彷徨い続けることのないようにするよりもむしろ、ウリクセスがどこを彷徨ったのかを尋ねるのか。 彼がイタリアとシケリアの間で漂流したのか、それとも私たちの知る世界の外部で漂流したのかを聞いている暇はない。 それほど狭い場所で、あれほど長い彷徨があり得たはずがないからである。
tempestates nos animi cotidie iactant et nequitia in omnia Vlixis mala inpellit.
私たちの心の嵐が毎日私たちを翻弄し、邪悪さがウリクセスのあらゆる災難へと私たちを駆り立てているのだ。
Non deest forma, quae sollicitet oculos, non hostis;
目をそそる美貌には事欠かず、敵にも事欠かない。
hinc monstra effera et humano cruore gaudentia, hinc insidiosa blandimenta aurium, hinc naufragia et tot varietates malorum.
一方には、野蛮で人間の血を好む怪物たちがおり、他方には、耳を惑わす陰険な甘言があり、また難破や実に多様な災難がある。
Hoc me doce, quomodo patriam amem, quomodo uxorem, quomodo patrem, quomodo ad haec tam honesta vel naufragus navigem.
私にこれを教えてほしい。 どのように祖国を愛すべきか、どのように妻を、どのように父を愛すべきか、そして、たとえ難破したとしても、どのようにしてこれら極めて高潔なものへと航海すべきかを。
§88.8Quid inquiris, an Penelopa pudica fuerit, an verba saeculo suo dederit? An Vlixem illum esse, quem videbat, antequam sciret, suspicata sit? Doce me, quid sit pudicitia et quantum in ea bonum, in corpore an in animo posita sit.
ペネロペが貞淑であったか、彼女が同時代の人々を欺いたのかを、なぜ詮索するのか。 彼女が、それと知る前に、目の前に見ている男がまさにあのウリクセスであると疑っていたのかどうかを。 私に、貞淑とは何か、その中にある善がいかに大きいか、それが身体にあるのか魂にあるのかを教えてくれ。
§88.9Ad musicum transeo: doces me, quomodo inter se acutae ac graves consonent, quomodo nervorum disparem reddentium sonum fiat concordia;
私は音楽家へと進む。 君は私に、高音と低音がどのように調和するのか、異なる音を出す弦の間でどのように合奏が生じるのかを教える。
fac potius, quomodo animus secum meus consonet nec consilia mea discrepent.
むしろ、私の魂がそれ自体とどのように調和し、私の意志が矛盾しないようにしてくれ。
Monstras mihi, qui sint modi flebiles;
君は私に、どのような旋律が哀れなものかを示す。
monstra potius, quomodo inter adversa non emittam flebilem vocem.
むしろ、逆境の中でどのようにすれば私が哀れな声をあげないでいられるかを示してくれ。