Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §85.33-85.41

舵手の技術と逆境を手なずける賢者の徳

143 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、嵐が舵手の技術自体を損なうわけではないのと同様に、逆境や困難も賢者の徳の活動を妨げないことを論じる。賢者は与えられたどのような境遇をも素材として用い、猛獣使いのように困難を従順なものに変えていく。

§85.33Ego aliter respondendum iudico: nec artem gubernatoris deteriorem ulla tempestate fieri nec ipsam administrationem artis.
私は異なった仕方で答えるべきだと判断する。 すなわち、舵手の技術も、その技術の適用自体も、いかなる嵐によっても悪くはならない、と。
Gubernator tibi non felicitatem promisit, sed utilem operam et navis regendae scientiam.
舵手は君に(航海の)幸運を約束したのではなく、有益な努力と船を操る知識を約束したのである。
Haec eo magis apparet, quo illi magis aliqua fortuita vis obstitit.
これはいかなる偶然の力が彼に立ちはだかれば立ちはだかるほど、それだけいっそう明らかになる。
Qui hoc potuit dicere "Neptune, numquam hanc navem nisi rectam," arti satis fecit;
「ネプトゥーヌスよ、この船をまっすぐに立てた状態でなければ決して(沈めさせはしない)」と言うことができた者は、技術に対して十分に義務を果たしたのである。
tempestas non opus gubernatoris impedit, sed successum.
嵐は舵手の仕事を妨げるのではなく、成功を妨げるのである。
" §85.34Quid ergo? "inquit, "non nocet gubernatori ea res, quae illum tenere portum vetat, quae conatus eius inritos efficit, quae aut refert illum aut detinet et exarmat? "Non tamquam gubernatori, sed tamquam naviganti nocet;
「それでは何か」と彼は言う。 「港に到着することを阻み、彼の試みを無効にし、彼を押し戻すか、あるいは引き留めて道具を奪うような事柄は、舵手に害を与えないのか。 」舵手としてではなく、航海者として害を与えるのである。
alioqui gubernator ille non est.
そうでなければ、彼は舵手ではない。
Gubernatoris artem adeo non inpedit, ut ostendat;
それは舵手の技術を妨げないばかりか、むしろそれを明らかにする。
tranquillo enim, ut aiunt, quilibet gubernator est.
なぜなら、ことわざにもあるように、穏やかな海では誰もが舵手だからである。
Navigio ista obsunt, non rectori eius, qua rector est.
それらの事柄は船にとって有害なのであって、船の操縦者に対して、操縦者である限りにおいて有害なのではない。
§85.35Duas personas habet gubernator: alteram communem cum omnibus, qui eandem conscenderunt navem: ipse quoque vector est;
舵手は二つの役割を持っている。 一つは同じ船に乗り込んだすべての人と共通するもので、彼自身も乗客であるということ。
alteram propriam: gubernator est.
もう一つは彼自身に固有のもので、舵手であるということ。
Tempestas tamquam vectori nocet, non tamquam gubernatori.
嵐は乗客として害を与えるのであり、舵手としてではない。
§85.36Deinde gubernatoris ars alienum bonum est: ad eos, quos vehit, pertinet, quomodo medici ad eos, quos curat.
さらに、舵手の技術は他人のための善である。 それは、医師の技術が治療する相手に属するのと同様に、彼が運ぶ人々に属する。
Commune bonum est sapientis: est et eorum, cum quibus vivit, et proprium ipsius.
賢者の善は共通の善である。 それは、彼がともに生きる人々のものでもあり、彼自身の固有のものでもある。
Itaque gubernatori fortasse noceatur, cuius ministerium aliis promissum tempestate inpeditur; sapienti non nocetur a paupertate, non a dolore, non ab aliis tempestatibus vitae.
したがって、他人に約束されたその奉仕が嵐によって妨げられる舵手は、おそらく害を受けるかもしれないが、賢者は貧困によっても、苦痛によっても、人生の他の嵐によっても害されることはない。
§85.37Non enim prohibentur opera eius omnia, sed tantum ad alios pertinentia;
なぜなら、彼のすべての活動が妨げられるわけではなく、ただ他者に関係するものだけが妨げられるからである。
ipse semper in actu est, in effectu tunc maximus, cum illi fortuna se opposuit.
彼は常に活動状態にあり、運命が彼に立ちはだかるとき、その成果において最も大きくなる。
Tunc enim ipsius sapientiae negotium agit, quam diximus et alienum bonum esse et suum.
なぜなら、そのとき彼は、私たちが他人のための善でもあり自分自身の善でもあると言った、知恵自体の仕事を執り行っているからである。
§85.38Praeterea ne aliis quidem tunc prodesse prohibetur, cum illum aliquae necessitates premunt.
さらに、何らかの困難が彼を圧迫しているときでも、彼は他人に益することを禁じられさえしない。
Propter paupertatem prohibetur docere, quemadmodum tractanda res publica sit, at illud docet, quemadmodum sit tractanda paupertas.
貧困のために、国家がどのように扱われるべきかを教えることは妨げられるが、貧困がどのように扱われるべきかを彼は教える。
Per totam vitam opus eius extenditur.
彼の仕事は生涯全体に及んでいる。
Ita nulla fortuna, nulla res actus sapientis excludit.
このように、いかなる運命も、いかなる事柄も、賢者の活動を排除することはない。
Id enim ipsum agit, quo alia agere prohibetur.
なぜなら、彼は他のことをするのを妨げられているまさにそのことを行っているからである。
Ad utrosque casus aptus est: bonorum rector est, malorum victor.
彼はどちらの境遇にも適応している。 すなわち、善きものの先導者であり、悪しきものの征服者である。
§85.39Sic, inquam, se exercuit, ut virtutem tam in secundis quam in adversis exhiberet nec materiam eius, sed ipsam intueretur.
言うなれば、彼は順境においても逆境においても徳を発揮し、徳の素材ではなく徳そのものに目を向けるように、自らを鍛錬したのである。
Itaque nec paupertas illum nec dolor nec quicquid aliud imperitos avertit et praecipites agit, prohibet.
したがって、貧困も苦痛も、その他未熟な者たちを遠ざけ破滅に追いやるいかなるものも、彼を妨げることはない。
Tu illum premi putas malis?
君は、彼が悪によって圧迫されていると思うのか。
§85.40Utitur.
彼はそれらを利用している。
Non ex ebore tantum Phidias sciebat facere simulacra;
ペイディアスは象牙からだけ像を作る方法を知っていたのではない。
faciebat ex aere.
彼は青銅からもそれを作った。
Si marmor illi, si adhuc viliorem materiam obtulisses, fecisset, quale ex illa fieri optimum posset.
もし彼に大理石を、あるいはさらに安価な素材を提供したとしても、彼はその素材から作られうる最善のものを制作したであろう。
Sic sapiens virtutem, si licebit, in divitiis explicabit, si minus, in paupertate;
同様に賢者も、もし許されるなら、富の中で徳を発揮するが、そうでなければ貧困の中で。
si poterit, in patria, si minus, in exilio;
もしできるなら、祖国で、そうでなければ流刑地で。
si poterit, imperator, si minus, miles;
もしできるなら、将軍として、そうでなければ一兵卒として。
si poterit, integer, si minus, debilis.
もしできるなら、健全な身体で、そうでなければ虚弱な身体で。
Quamcumque fortunam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.
彼はどのような運命を受け取ろうとも、そこから何か記憶に残るものを成し遂げるだろう。
§85.41Certi sunt domitores ferarum, qui saevissima animalia et ad occursum expavescenda hominem pati subigunt nec asperitatem excussisse contenti usque in contubernium mitigant.
猛獣使いの確かな技術があり、彼らは極めて凶暴で出会うだけでも恐ろしい動物たちを、人間に従うように手なずけ、その凶暴さを取り除くだけでは満足せず、共同生活を送れるほどに従順にする。
Leonibus magister manum insertat, osculatur tigrim suus custos, elephantum minimus Aethiops iubet subsidere in genua et ambulare per funem.
調教師はライオンたちの口に手を差し入れ、守衛は自分の虎に口づけし、極めて小柄なエチオピア人が象に跪くことや綱渡りをすることを命じる。
Sic sapiens artifex est domandi mala.
同様に賢者は、悪を手なずける職人である。
Dolor, egestas, ignominia, carcer, exilium ubique horrenda, cum ad hunc pervenere, mansueta sunt.
苦痛、貧困、不名誉、投獄、流刑は、どこにおいても恐ろしいものであるが、この者のもとに至ると、従順なものとなる。
VALE.
つつがなくあれ。

語釈・文法注

  1. 85.33eo magis ... quo magis — 比例関係を示す相関構文。関係代名詞の奪格 `quo` と指示副詞的奪格 `eo` の組み合わせで、「〜であればあるほど、それだけいっそう…」を意味する。ここでは、偶然の障害が立ちふさがるほど、舵手の技術が明らかになることを表す。
  2. 85.33Neptune, numquam hanc navem nisi rectam — ギリシアの詩人や哲学者に由来する舵手の格言のラテン語訳に基づく。対格 `hanc navem` と形容詞 `rectam` の後に、動詞(例えば `submerges`「沈めるであろう」)が省略された形式。直訳は「ネプトゥーヌスよ、この船をまっすぐに保った状態でなければ決して(沈めさせはしない)」となり、最善を尽くす舵手の決意を示す。
  3. 85.36gubernatori fortasse noceatur — 自動詞 `nocere`(与格をとる)の受動態は、人称主語を持てず非人称的にのみ用いられる。したがって、与格 `gubernatori` に対する非人称受動文となっている。接続法現在 `noceatur` は、可能性(「害が与えられるかもしれない」)を表す。
  4. 85.38Id enim ipsum agit, quo alia agere prohibetur — 関係代名詞 `quo` は手段または原因の奪格であり、先行詞は `id ipsum`。直訳すると「他の行動をすることを禁じられる手段(あるいは原因)によって、彼はまさにそれを実行している」となる。賢者が、障害そのものを自己の徳の活動の素材に転化していることを示す複雑な入れ子構造。
  5. 85.40Si marmor ... obtulisses, fecisset — 接続法過去完了形 `obtulisses` と `fecisset` による、過去の事実に反する仮定(反実仮想)の条件文。過去に実際には大理石や安価な素材が提供されなかったとしても、「もし提供されていたなら、作っていただろう」という想定を表現している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §85.33-85.41. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:85.33-85.41

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。