Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §82.18-82.24

詭弁的な論法を排した死の恐怖の克服

133 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、死への恐れを克服するためには細かく詭弁的な弁証法を用いるべきではなく、偉大な歴史的事例に示されるような、直截的で強力な徳を示す言葉こそが必要であると主張する。

§82.18Adice nunc, quod nihil honeste fit, nisi cui totus animus incubuit atque adfuit, cui nulla parte sui repugnavit.
さらに、精神がその全身全霊をもって専念し、寄り添い、自らのいかなる部分においてもそれに反発しないような、そういう事柄でなければ、何一つ高潔になされることはないということを今や付け加えよ。
Ubi autem ad malum acceditur aut peiorum metu aut spe bonorum, ad quae pervenire tanti sit devorata unius mali patientia, dissident inter se iudicia facientis.
しかし、より悪い事態への恐れからか、あるいは、一つの悪を耐え忍ぶことを甘受することによって到達する価値があると思われるほどの善きものへの希望から、悪へと近づくときには、行為する者の判断は互いに分裂する。
Hinc est, quod iubeat proposita perficere, illinc, quod retrahat et ab re suspecta ac periculosa fugiat.
一方には、決意されたことを成し遂げるよう命じるものがあり、他方には、引き留めて、疑わしく危険な事柄から逃れさせようとするものがある。
Igitur in diversa distrahitur;
したがって、彼は相反する方向へと引き裂かれる。
si hoc est, perit gloria.
もしこうであれば、栄光は失われる。
Virtus enim concordi animo decreta peragit.
なぜなら、徳は調和した心で決定されたことを実行するからである。
Non timet, quod facit.
それは自ら行うことを恐れない。
" Tu ne cede malis, sed contra audentior ito Qua tua te fortuna sinet.
「汝、災いに屈することなく、汝の運命が許す限り、それに対してより大胆に進め。
" §82.19Non ibis audentior, si mala illa esse credideris.
」もし君がそれらを悪であると信じるなら、より大胆に進むことはないだろう。
Eximendum hoc e pectore est;
この考えを胸から取り除かねばならない。
alioqui haesitabit inpetum moratura suspicio. Tradetur in id, quod invadendum est.
さもなければ、突進を遅らせることになる疑念が躊躇させ、突進すべき対象へと引き渡されてしまうだろう。
Nostri quidem videri volunt Zenonis interrogationem veram esse, fallacem autem alteram et falsam, quae illi opponitur.
我々(ストア派)の人々は、ゼノンの問答が真実であり、これに対立するもう一方は欺瞞的で偽りであると見せようとしている。
Ego non redigo ista ad legem dialecticam et ad illos artificii veternosissimi nodos.
私はこれらを、弁証法の法則や、あの極めて陳腐な技巧の結び目へと還元するつもりはない。
Totum genus istuc exturbandum iudico, quo circumscribi se, qui interrogatur, existimat et ad confessionem perductus aliud respondet, aliud putat.
私は、その種のもの全体を追い払うべきだと判断する。 それによって、問われている者は自分が罠にかけられていると感じ、承認へと導かれたとき、心で思っていることとは別のことを答えるのである。
Pro veritate simplicius agendum est, contra metum fortius.
真理のためにはより単純に行動すべきであり、恐怖に対してはより力強く行動すべきである。
§82.20Haec ipsa, quae volvuntur ab illis, solvere malim et expendere, ut persuadeam, non ut inponam.
彼らによってこねくり回されているこれら自体の問題を、私は解きほぐし、検討したい。 説得するためであって、押し付けるためではなく。
In aciem educturus exercitum pro coniugibus ac liberis mortem obiturum quomodo exhortantur? Do tibi Fabios totum rei publicae bellum in unam transferentes domum.
妻や子供たちのために死に赴こうとしている軍隊を戦場へ率い出そうとするとき、人々はどのように彼らを激励するのか。 君にファビウス一族を示そう。 国家の戦争全体を一つの家に引き受けた人々を。
Laconas tibi ostendo in ipsis Thermopylarum angustiis positos.
テルモピュライのまさにその狭隘な地に配置されたスパルタ人たちを、君に示そう。
Nec victoriam sperant nec reditum.
彼らは勝利も帰還も望んでいない。
Ille locus illis sepulchrum futurus est.
あの場所が彼らにとって墓場となるであろう。
§82.21Quemadmodum exhortaris, ut totius gentis ruinam obiectis corporibus excipiant et vita potius quam loco cedant? Dices: "quod malum est, gloriosum non est;
彼らが自らの体を投げ出すことで一民族全体の破滅を食い止め、自らの持ち場を退くよりはむしろ命を捨てるよう、君はどのように激励するのか。 君はこう言うのか。 「悪であるものは光栄ではない。
mors gloriosa est;
死は光栄である。
mors ergo non malum"? O efficacem contionem! Quis post hanc dubitet se infestis ingerere mucronibus et stans mori! At ille Leonidas quam fortiter illos adlocutus est! "Sic," inquit, "commilitones, prandete tamquam apud inferos cenaturi.
したがって、死は悪ではない」と? おお、なんと効果的な演説か! これを聞いて、誰が敵の刃に身を投じ、立ったまま死ぬことを躊躇するだろうか! しかし、あのレオニダスは、なんと勇敢に彼らに語りかけたことか! 「戦友たちよ、冥府で夕食をとるかのように、ここで昼食をとれ」と彼は言った。
"Non in ore crevit cibus, non haesit in faucibus, non elapsus est manibus;
食べ物が口の中で膨らむこともなく、喉に詰まることもなく、手から滑り落ちることもなかった。
alacres et ad prandium illi promiserunt et ad cenam.
彼らは快活に、昼食にも、そして(あの世での)夕食にも赴くことを約束した。
§82.22Quid? Dux ille Romanus, qui ad occupandum locum milites missos, cum per ingentem hostium exercitum ituri essent, sic adlocutus est: "ire, commilitones, illo necesse est, unde redire non est necesse.
では、あのローマの将軍はどうだ? 敵の巨大な軍勢を通り抜けて行かねばならない状況で、ある場所を占領するために派遣された兵士たちに、彼はこう語りかけた。 「戦友たちよ、そこへ行くことは必要だが、そこから戻ってくることは必要ではない。
" Vides, quam simplex et imperiosa virtus sit;
」君は、徳がいかに単純で、威厳に満ちているかを見ている。
quem mortalium circumscriptiones vestrae fortiorem facere, quem erectiorem possunt? Frangunt animum, qui numquam minus contrahendus est et in minuta ac spinosa cogendus, quam cum aliquid grande componitur.
あなた方の罠(詭弁)は、死すべき人間の誰をより強く、誰をより意気盛んにさせることができるというのか。 それらは精神を砕いてしまう。 偉大なことが企てられるときほど、精神を萎縮させ、細々とした棘だらけの議論に押し込めてはならないときはないのだ。
§82.23Non trecentis, sed omnibus mortalibus mortis timor detrahi debet.
(テルモピュライの)300人だけでなく、すべての人類から、死の恐怖を取り除かねばならない。
Quomodo illos doces malum non esse? Quomodo opiniones totius aevi, quibus protinus infantia inbuitur, evincis? Quod auxilium invenis inbecillitati humanae? Quid dicis, quo inflammati in media pericula inruant? Qua oratione hunc timendi consensum, quibus ingeni viribus obnixam contra te persuasionem humani generis avertis? Verba mihi captiosa conponis et interrogatiunculas nectis? Magnis telis magna portenta feriuntur.
君はどのようにして彼らに、死が悪ではないと教えるのか。 幼少期からすぐに染み込んでいる、全時代の見解を、君はどのようにして打ち破るのか。 人間の弱さに対して、君はどのような助けを見出すのか。 彼らがそれに奮い立たされて危険の真っ只中に突入するような、どのような言葉を君は語るのか。 どのような演説によって、この恐れることへの合意を、またいかなる精神の力によって、君に激しく抗う人類の確信を、そらすことができるのか。 君は私に対して、誤魔化しの言葉を組み立て、つまらない問いを編み上げるのか。 巨大な怪物には、巨大な武器が投げつけられるべきなのだ。
§82.24Serpentem illam in Africa saevam et Romanis legionibus bello ipso terribiliorem frustra sagittis fundisque petierunt;
アフリカにいたあの凶暴な大蛇は、ローマの軍団にとって戦争そのものよりも恐ろしかったが、彼らは矢や石投げ器でそれを無駄に攻撃した。
ne Pythio quidem venerabilis erat, cum ingens magnitudo pro vastitate corporis solida ferrum et quicquid humanae torserant manus reiceret.
ピュティオス(アポロン)にさえそれは恐るべきものであった。 その巨大な体は、あまりに頑丈であったため、鉄や人間の手が放ったあらゆるものを跳ね返したからである。
Molaribus demum fracta saxis est.
結局のところ、それは臼のような巨石によって粉砕されたのである。
Et adversus mortem tu tam minuta iacularis? Subula leonem excipis? Acuta sunt ista, quae dicis: nihil est acutius arista.
そして、死に対して、君はそのような細かなものを投げつけるのか。 君は突き錐でライオンを迎え撃つのか。 君の言うことは鋭い。 しかし、穀物の芒(のぎ)ほど鋭いものはない。
Quaedam inutilia et inefficacia ipsa subtilitas reddit.
まさにその細かさ(鋭さ)こそが、ある種のものを無用で無効なものにするのだ。
VALE.
つつがなくあれ。

語釈・文法注

  1. 82.18tanti sit devorata unius mali patientia — tantiは価値の属格で「それだけの価値がある」を意味する。devorata ... patientiaは奪格(手段、あるいは時・付帯状況)で、「一つの悪を耐え忍ぶことを甘受することによって」と解釈される。
  2. 82.18Hinc est, quod... illinc, quod... — Hinc est, quod と illinc, quod は、行為者の心が二つの対立する思考(一方の動機と他方の動機)によって引き裂かれている様を描写しており、接続法(iubeat, retrahat, fugiat)を導く。
  3. 82.19haesitabit inpetum moratura suspicio — 主語は suspicio であり、未来能動分詞 moratura がこれを修飾して「(精神の)勢いを遅らせるであろう」という意図・見込みを表す。動詞 haesitabit は主体(心)が「躊躇することになる」という非人称的または主語の省略を伴う表現。
  4. 82.21vita potius quam loco cedant — vita と loco はともに奪格(分離の奪格)で、動詞 cedant(退く、手放す)に係る。「場所(持ち場)を退くよりはむしろ命を手放す(死ぬ)」という対比。
  5. 82.24ne Pythio quidem venerabilis erat — Pythio はアポロン(ピュティオス)を指す与格。venerabilis は「畏敬すべき、恐るべき」の意。怪物のあまりの巨大さに、大蛇ピュトンを退治したアポロン神でさえ驚異(あるいは畏怖)を感じるほどであった、という誇張表現。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §82.18-82.24. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:82.18-82.24

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。