Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §77.1-77.10

死への覚悟とマルケッリヌスの自死の決断

119 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは、アレクサンドリア船の到着の喧騒をよそに、老年の心境と死への心の準備について黙索する。さらに、病苦から自死を覚悟したトゥッリウス・マルケッリヌスが、ストア派の友人の励ましを得て、温和に穏やかな最期を遂げた逸話を語り、正しく死を迎える意義を強調する。

§77.1Subito nobis hodie Alexandrinae naves apparuerunt, quae praemitti solent et nuntiare secuturae classis adventum; tabellarias vocant.
今日、突如として私たちの前にアレクサンドリアの船が現れました。 それらは本隊に先立って送られ、後に続く艦隊の到着を告げるのが常であり、人々はこれを「前触れ船」と呼んでいます。
Gratus illarum Campaniae aspectus est;
それらの姿がカンパニアに見えるのは喜ばしいことです。
omnis in pilis Puteolorum turba consistit et ex ipso genere velorum Alexandrinas quamvis in magna turba navium intellegit.
プテオリの突堤には群衆が総出で立ち、大勢の船の群れの中でも、その帆のまさにその種類から、それがアレクサンドリアの船であることを識別します。
Solis enim licet siparum intendere, quod in alto omnes habent naves.
なぜなら、それらの船だけにトップスルを張ることが許されているからであり、それは沖合ではすべての船が張っているものです。
§77.2Nulla enim res aeque adiuvat cursum quam summa pars veli;
実際、帆の最上部ほど航行を助けるものは他にありません。
illinc maxime navis urgetur.
船はそこから最も強く推進されるからです。
Itaque quotiens ventus increbruit maiorque est quam expedit, antemna summittitur;
それゆえ、風が強まり、適当な程度を超えたときにはいつでも、帆桁が下げられます。
minus habet virium flatus ex humili.
低い位置からの風の吹きつけは、受ける力がより小さいからです。
Cum intravere Capreas et promunturium, ex quo " Alta procelloso speculatur vertice Pallas, " ceterae velo iubentur esse contentae;
船がカプレアエと、そこから「高きパラスが嵐吹く山頂から見下ろす」岬との間に入ったとき、他の船はそれ以外の帆だけで満足するよう命じられます。
siparum Alexandrinarum insigne est.
トップスルはアレクサンドリア船の固有の印なのです。
§77.3In hoc omnium discursu properandum ad litus magnam ex pigritia mea sensi voluptatem, quod epistulas meorum accepturus non properavi scire, quis illic esset rerum mearum status, quid adferrent;
人々がみな岸辺へと急ぎ走るこの大騒ぎの中で、私は自分の物ぐさから大いなる喜びを感じました。 というのも、私は自分の人々からの手紙を受け取ろうとしながらも、あちらでの自分の諸事の状況がどうであるか、彼らが何をもたらすかを急いで知ろうとはしなかったからです。
olim iam nec perit quicquam mihi nec adquiritur.
ずっと前からすでに、私にとっては失われるものも、新たに得られるものもありません。
Hoc, etiam si senex non essem, fuerat sentiendum; nunc vero multo magis.
このことは、たとえ私が老人でなかったとしても感じられるべきであったことですが、今やなおさらです。
Quantulumcumque haberem, tamen plus iam mihi superesset viatici quam viae, praesertim cum eam viam simus ingressi, quam peragere non est necesse.
私がどれほどわずかしか持っていなかろうとも、それでも今や私にとっては、旅路よりも旅費の方が多く残っているでしょう。 とりわけ、私たちが歩み始めたその道は、最後まで行き通すことが必要ではない道なのですから。
§77.4Iter inperfectum erit, si in media parte aut citra petitum locum steteris;
旅は、もし途中で、あるいは目指す場所の手前で立ち止まるなら、不完全なものとなるでしょう。
vita non est inperfecta, si honesta est.
しかし人生は、もしそれが高徳なものであるなら、不完全ではありません。
Ubicumque desines, si bene desines, tota est.
どこで終えようとも、もしよく終えるなら、それは全体として完成しています。
Saepe autem et fortiter desinendum est et non ex maximis causis;
しかし、しばしば、勇敢に、しかもそれほど重大でない理由から人生を終えなければならないこともあります。
nam nec eae maximae sunt, quae nos tenent.
なぜなら、私たちを引き留めている原因自体も、重大なものではないからです。
§77.5Tullius Marcellinus, quem optime noveras, adulescens quietus et cito senex, morbo et non insanabili correptus sed longo et molesto et multa imperante, coepit deliberare de morte.
あなたがよく知っていたトゥッリウス・マルケッリヌスは、穏やかな青年でしたが、すぐに老人となり、不治ではないものの、長く煩わしく、多くのことを要求する病に冒され、死について熟慮し始めました。
Convocavit complures amicos.
彼は数人の友人を呼び集めました。
Unusquisque aut quia timidus erat, id illi suadebat, quod sibi suasisset, aut quia adulator et blandus, id consilium dabat, quod deliberanti gratius fore suspicabatur;
一人ひとりは、臆病であるがゆえに、自分が自分に対して勧めたであろうことを彼に勧めるか、あるいは、へつらいおもねる者であるがゆえに、熟慮している彼にとってより心地よいであろうと思われる助言を与えていました。
amicus noster Stoicus, homo egregius et, ut verbis illum, quibus laudari dignus est, laudem, vir fortis ac strenuus, videtur mihi optime illum cohortatus.
しかし、私たちのストア派の友人、極めて優れた人物であり、彼が称賛されるにふわしい言葉で彼を称えるなら、勇敢で精力的なその男は、私の見るところ、彼を最も見事に励ましました。
§77.6Sic enim coepit: "Noli, mi Marcelline, torqueri, tamquam de re magna deliberes.
実際、彼はこのように切り出しました。 「私のマルケッリヌスよ、まるで重大な事柄について熟慮しているかのように苦しまないでほしい。
Non est res magna vivere;
生きることは重大なことではない。
omnes servi tui vivunt, omnia animalia;
君の奴隷たちもみな生きているし、あらゆる動物たちも生きている。
magnum est honeste mori, prudenter, fortiter.
重大なのは、高徳に、賢明に、勇敢に死ぬことだ。
Cogita, quamdiu iam idem facias: cibus, somnus, libido, per hunc circulum curritur.
すでにどれほど長い間、同じことを繰り返しているかを考えてみるがよい。 食事、睡眠、情欲、この循環の中を私たちは走り回っているのだ。
Mori velle non tantum prudens aut fortis aut miser, etiam fastidiosus potest.
死を望むことは、ただ賢明な者や、勇敢な者や、惨めな者だけでなく、飽き飽きした者でもできるのだ。
" §77.7Non opus erat suasore illi, sed adiutore;
」彼に必要だったのは、説得する者ではなく、手助けする者でした。
servi parere nolebant.
奴隷たちは従おうとしませんでした。
Primum detraxit illis metum et indicavit tunc familiam periculum adire, cum incertum esset, an mors domini voluntaria fuisset;
まず彼は、彼らから恐怖を取り除き、主人の死が自発的なものであったかどうかが不確実であるときにこそ、奴隷たちに危険が及ぶのだと指摘しました。
alioqui tam mali exempli esse occidere dominum quam prohibere.
それ以外の場合、主人を殺すことと、主人が死ぬのを妨げることとは、同じように悪しき前例となるのだ、と。
§77.8Deinde ipsum Marcellinum admonuit non esse inhumanum, quemadmodum cena peracta reliquiae circumstantibus dividantur, sic peracta vita aliquid porrigi iis, qui totius vitae ministri fuissent.
次に彼はマルケッリヌス自身に、晩餐が終わり、残りの食べ物が周囲の人々に分配されるのと同じように、人生が終わったとき、全生涯の仕え人であった人々(奴隷たち)に何かを差し出すことは、薄情なことではない、と促しました。
Erat Marcellinus facilis animi et liberalis, etiam cum de suo fieret.
マルケッリヌスは、自分のものを失うことになる場合でも、気だてが良く気前の良い人物でした。
Minutas itaque summulas distribuit Sentibus servis et illos ultro consolatus est.
それゆえ、彼は泣いている奴隷たちにいくらかのささやかな金を分配し、さらに進んで彼らを慰めました。
§77.9Non fuit illi opus ferro, non sanguine;
彼には刃物も血も必要ありませんでした。
triduo abstinuit et in ipso cubiculo poni tabernaculum iussit.
彼は三日間絶食し、まさに寝室の中に天幕を張るよう命じました。
Solium deinde inlatum est, in quo diu iacuit et calda subinde suffusa paulatim defecit, ut aiebat, non sine quadam voluptate, quam adferre solet lenis dissolutio non inexperta nobis, quos aliquando liquit animus.
次いで浴槽が運び込まれ、その中で彼は長い間横たわり、温水が次々と注がれるうちに、徐々に衰弱していきました。 彼が言うには、それはある種の快感を伴うものであり、かつて失神したことのある私たちにとって未知ではない、穏やかな解体がもたらす常の快感でした。
§77.10In fabellam excessi non ingratam tibi.
私はあなたにとって退屈ではない、ちょっとした話にそれてしまいました。
Exitum enim amici tui cognosces non difficilem nec miserum.
というのも、あなたの友人の最期が、困難でも惨めでもなかったことを知るでしょうから。
Quamvis enim mortem sibi consciverit, tamen mollissime excessit et vita elapsus est.
実際、彼は自ら死を選んだとはいえ、極めて穏やかに旅立ち、人生から滑り落ちたのです。
Sed ne inutilis quidem haec fabella fuerit.
しかし、この話は無益なものでもないでしょう。
Saepe enim talia exempla necessitas exigit.
実際、必要性がしばしばこのような例を要求するからです。
Saepe debemus mori nec volumus, morimur nec volumus.
私たちはしばしば死ぬべきでありながら死にたくないと思い、死にたくないと思いながら死んでいくのです。

語釈・文法注

  1. §77.1Solis enim licet siparum intendere — 非人称動詞 licet(〜が許される)の与格の補語(意味上の主語)として、前文の Alexandrinas(naves)から Alexandrinis (navibus) が省略されている。対比される後続の関係節の主語 omnes naves との対比から、アレクサンドリアの船だけに特権として港内でのトップスル(siparum)の展張が許されていたことを示す。
  2. §77.3epistulas meorum accepturus — 未来能動分詞 accepturus は、主節の主語(セネカ自身)の意図や目的(「〜を受け取ろうとして」「受け取るつもりで」)を表す。meorum は所有代名詞 meus の複数男性属格名詞化で、「私の家族」や「私の人々」を意味する。
  3. §77.3fuerat sentiendum — 動形容詞(sentiendum)と sum の過去完了形(fuerat)の組み合わせ。本来は仮定法過去完了(fuisset sentiendum)が期待される反実仮想の帰結節において、客観的義務や必然性を強調するために直説法過去完了が用いられている。
  4. §77.8Sentibus — 写本伝承における不確実な箇所。提示されたテキストは "Sentibus"(茨、あるいは人名等の誤記)となっているが、文脈上および主要な校訂本では "flentibus"(泣いている[奴隷たちに])の誤り、あるいはその異読と解釈され、翻訳もそれに従っている。
  5. §77.9quos aliquando liquit animus — "liquit animus" は「意識が遠のく」「失神する」を意味する慣用表現(直訳は「精神が[体から]離れた」)。関係代名詞 quos は先行詞 nobis(私たち)を指し、全体としてセネカ自身が過去に経験した失神の感覚を指している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §77.1-77.10. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:77.1-77.10

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。