§40.1Quod frequenter mihi scribis, gratias ago.
私に頻繁に手紙を書いてくれることに感謝する。
Nam quo uno modo potes, te mihi ostendis.
というのも、君がなしうる唯一の方法によって、君は自分自身を私に示してくれているからだ。
Numquam epistulam tuam accipio, ut non protinus una simus.
私は君の手紙を受け取るとき、いつでもすぐに私たちが一緒にいるように感じないことはない。
Si imagines nobis amicorum absentium iucundae sunt, quae memoriam renovant et desiderium falso atque inani solacio levant, quanto iucundiores sunt litterae, quae vera amici absentis vestigia, veras notas adferunt? Nam quod in conspectu dulcissimum est, id amici manus epistulae inpressa praestat, agnoscere.
もし目の前にいない友の肖像画が、記憶をよみがえらせ、偽りのむなしい慰めによって思慕の情を和らげてくれるがゆえに、私たちにとって喜ばしいものであるならば、目の前にいない友の真の足跡、真の特徴をもたらしてくれる手紙は、どれほどいっそう喜ばしいことだろうか。 なぜなら、直接顔を合わせる際、この上なく甘美であること、すなわちお互いを認め合うことを、手紙に捺された友の手書きの文字が提供してくれるからである。
§40.2Audisse te scribis Serapionem philosophum, cum istuc adplicuisset: "Solet magno cursu verba convellere, quae non effundit una, sed premit et urguet.
君は、哲学者セラピオンがそちらの地に到着したとき、彼の講義を聴いたと書いている。 「彼は大急ぎで言葉を繰り出すのが常で、それらの言葉を一度に放つのではなく、押し出し、せき立てる。
Plura enim veniunt quam quibus vox una sufficiat.
というのも、一つの声がまかないきれるよりも多くの言葉が一度にやってくるからだ。
"Hoc non probo in philosopho, cuius pronuntiatio quoque, sicut vita, debet esse conposita;
」私はこれを哲学者において認めない。 哲学者の語り口もまた、その生き方と同様、落ち着いたものであるべきだからだ。
nihil autem ordinatum est, quod praecipitatur et properat.
急ぎ立てられ、せき立てられているものには、秩序だったものは何もない。
Itaque oratio illa apud Homerum concitata et sine intermissione in morem nivis superveniens iuveniori oratori data est, lenis et melle dulcior seni profluit.
それゆえ、ホメロスにおける、あの激しく、雪のように絶え間なく降り注ぐ弁舌は、より若い弁論家に与えられており、穏やかで蜂蜜よりも甘い弁舌は長老から流れ出る。
§40.3Sic itaque habe, istam vim dicendi rapidam atque abundantem aptiorem esse circulanti quam agenti rem magnam ac seriam docentique.
それゆえ、そのように理解してほしい。 あの急速で奔流のような話し方は、偉大で真剣な事柄を扱い、教えを授ける者よりも、大道芸人に適しているのだと。
Aeque stillare illum nolo quam currere;
私は彼に、走るように話してほしくないのと同様に、ぽたぽたと滴るように話してほしくもない。
nec extendat aures nec obruat.
耳を退屈させて引き伸ばすべきでもなく、圧倒すべきでもない。
Nam illa quoque inopia et exilitas minus intentum auditorem habet taedio interruptae tarditatis, facilius tamen insidit, quod exspectatur, quam quod praetervolat.
なぜなら、あの乏しさと貧弱さもまた、途切れ途切れの遅さという退屈さによって聴衆の注意をそらすが、それでもなお、待たれる言葉のほうが、飛び去ってしまう言葉よりも、心に定着しやすいからである。
Denique tradere homines discipulis praecepta dicuntur; non traditur quod fugit.
結局のところ、人々は弟子たちに教えを「手渡す」と言われるが、逃げ去るものは手渡され得ない。
§40.4Adice nunc, quod quae veritati operam dat oratio, inconposita esse debet et simplex.
さらに、真理に仕える言論は、飾りがなく、単純であるべきだということを付け加えよう。
Haec popularis nihil habet veri;
この大衆向けの言論は真理を何も含んでいない。
movere vult turbam et inconsultas aures inpetu rapere, tractandam se non praebet, aufertur.
それは群衆を動かし、思慮のない耳を勢いで奪い去ろうとするが、自らをとどめて熟考させることをせず、飛び去ってしまう。
Quomodo autem regere potest, quae regi non potest? Quid, quod haec oratio, quae sanandis mentibus adhibetur, descendere in nos debet? Remedia non prosunt, nisi inmorantur.
だが、自らを制御できないものが、どうして他者を制御できるだろうか。 さらに、精神を治療するために用いられるこの言論は、私たちの内部に深く沈み込まねばならないのではないか。 治療薬は、体内に留まらなければ効果を発揮しない。
§40.5Multum praeterea habet inanitatis et vani, plus sonat quam valet.
さらに、それは多くの虚無と虚栄を含んでおり、その中身よりも響きのほうが大きい。
Lenienda sunt, quae me exterrent, conpescenda, quae inritant, discutienda, quae fallunt, inhibenda luxuria, corripienda avaritia;
私をおびえさせるものは和らげられねばならず、刺激するものは抑えられねばならず、欺くものは打ち砕かれねばならず、贅沢は抑制されねばならず、強欲は咎められねばならない。
quid horum raptim potest fieri? Quis medicus aegros in transitu curat? Quid, quod ne voluptatem quidem ullam habet talis verborum sine dilectu ruentium strepitus?
これらのうち、どれが急速になされうるだろうか。 通りすがりに病人を治療する医師がどこにいようか。 さらに、選別されることなく奔流のように押し寄せるこのような言葉の騒音には、いかなる快楽さえも存在しないのではないか。
§40.6Sed ut pleraque, quae fieri posse non crederes, cognovisse satis est, ita istos, qui verba exercuerunt, abunde est semel audisse.
しかし、可能だとは思わなかった多くの事柄を知るだけで十分であるのと同様に、言葉を鍛え上げてきた彼らのような者たちの話を聴くのも、一度で十分すぎるほどである。
Quid enim quis discere, quid imitari velit? Quid de eorum animo iudicet, quorum oratio perturbata et inmissa est nec potest reprimi?
なぜなら、人はそこから何を学び、何を模倣したいと望むだろうか。 言論が混乱し、放たれて抑制することのできない者たちの精神について、人はどのように判断すべきだろうか。
§40.7Quemadmodum per proclive currentium non ubi visum est, gradus sistitur, sed inritato corporis pondere se rapit ac longius quam voluit effertur; sic ista dicendi celeritas nec in sua potestate est nec satis decora philosophiae, quae ponere debet verba, non proicere, et pedetemptim procedere.
下り坂を走る人々の歩みが、止めようと思った場所で止まるのではなく、肉体の重みが勢いづくことによって引きずられ、望んだよりも遠くへと運ばれてしまうのと同様に、そのような話し方の素早さは、自らの制御下になく、哲学に十分ふさわしいものでもない。 哲学は言葉を投げ捨てるのではなく、しかるべき場所に据えるべきであり、一歩一歩着実に進むべきだからである。