§40.8"Quid ergo? Non aliquando et insurget?" Quidni? Sed salva dignitate morum, quam violenta ista et nimia vis exuit.
「それではどうなのか。 時には言論が高揚することもないのだろうか」と。 どうしてないことがあろうか。 しかし、あの暴力的で過度な勢いが剥ぎ取ってしまう品格が保たれる限りにおいてである。
Habeat vires magnas, moderatas tamen;
大きな力を持つがよい、しかし抑制された力を。
perennis sit unda, non torrens.
絶え間なき流れであるべきであり、急流であってはならない。
Vix oratori permiserim talem dicendi velocitatem inrevocabilem ac sine lege vadentem.
私は弁論家にさえ、そのような取り返しのつかない、かつ秩序なく進む話術の速さを許すことはほとんどないだろう。
Quemadmodum enim iudex subsequi poterit aliquando etiam inperitus et rudis? Tum quoque, cum illum aut ostentatio abstulerit aut affectus inpotens sui, tantum festinet atque ingerat, quantum aures pati possunt.
というのも、時には未熟で無知でさえある裁判官が、どうして追いていくことができるだろうか。 彼を、虚栄心がさらっていってしまうか、あるいは自らを制御できない感情がさらっていってしまう時でさえ、耳が耐えうる限りの速さで急ぎ、言葉を浴びせるべきである。
§40.9Recte ergo facies, si non videris istos, qui quantum dicant, non quemadmodum quaerunt, et ipse malueris, si necesse est, ut P. Vinicius dicere, qui titubat.
したがって、彼らがどれほど多く話すかを求め、どのように話すかを求めない者たちを手本とせず、もし必要とあらば、吃るプブリウス・ウィニキウスのように話すことを自ら望むなら、君は正しく行うことになるだろう。
Cum quaereretur, quomodo P. Vinicius diceret, Asellius ait: "Tractim.
プブリウス・ウィニキウスがどのように話すかと尋ねられたとき、アセッリウスは「引き延ばして」と言った。
"Nam Geminus Varius ait: "Quomodo istum disertum dicatis nescio;
というのも、ゲミヌス・ウァリウスは「私は君たちがどうしてあの男を雄弁だと言うのか分からない。
tria verba non potest iungere.
彼は3つの言葉を繋ぐことすらできないのだ」と言ったからだ。
"Quidni malis tu sic dicere, quomodo Vinicius?
君はウィニキウスのようにそのように話すことを望まないことがあろうか。
§40.10Aliquis tam insulsus intervenerit quam qui illi singula verba vellenti, tamquam dictaret, non diceret, ait: "Dic, numquid dicas.
彼が言葉を一つ一つ、まるで話しているのではなく口述しているかのように引き抜いていたとき、彼に対して「おい、何か言うつもりなのか言ってみろ」と言った者と同じくらい、無作法な者が現れたものだ。
"Nam Q. Hateri cursum, suis temporibus oratoris celeberrimi, longe abesse ab homine sano volo;
というのも、彼の時代に非常に有名であった弁論家クィントゥス・ハテリウスのあの奔流は、正気の人から遠くかけ離れていてほしいと私は望むからだ。
numquam dubitavit, numquam intermisit;
彼は決してためらわず、決して中断しなかった。
semel incipiebat, semel desinebat.
一度話し始めると、一度で話し終えた。
§40.11Quaedam tamen et nationibus puto magis aut minus convenire;
しかしながら、特定の事柄は民族によって、より適していたり、より適していなかったりすると私は思う。
in Graecis hanc licentiam tuleris;
ギリシャ人においてなら、この奔放さを君は許容するかもしれない。
nos etiam cum scribimus, interpungere adsuevimus.
だが私たちは、書くときでさえ句読点を打つことに慣れているのだ。
Cicero quoque noster, a quo Romana eloquentia exiluit, gradarius fuit.
ローマの雄弁がそこから湧き出たところの、我らがキケロもまた、並足であった。
Romanus sermo magis se circumspicit et aestimat praebetque aestimandum.
ローマの言葉は、より自らを見回し、自らを値踏みし、吟味されるために自らを差し出すのである。
§40.12Fabianus, vir egregius et vita et scientia et, quod post ista est, eloquentia quoque, disputabat expedite magis quam concitate, ut posses dicere facilitatem esse illam, non celeritatem.
生き方においても知識においても、そしてそれらに次ぐものとして雄弁においても卓越した人物であったファビアヌスは、激しく急き立てるようにというよりはむしろ淀みなく議論した。 そのため、それを速さではなく、滑らかさであると言うことができたほどだった。
Hanc ego in viro sapiente recipio, non exigo;
私はこの性質を賢者において認めるが、要求はしない。
ut oratio eius sine impedimento exeat, proferatur tamen malo quam profluat.
彼の言論が障害なく出てくることを望むが、それでも、奔流となるよりは、もたらされることを私は望む。
§40.13Eo autem magis te deterreo ab isto morbo, quod non potest tibi ista res contingere aliter quam si te pudere desierit;
しかし、私が君にその病をいっそう思いとどまらせるのは、君が恥じることをやめない限り、そのようなことは君に起こり得ないからである。
perfrices frontem oportet et te ipse non audias.
君は額をこすり、自分自身の声を聴かないようにしなければならない。
Multa enim inobservatus ille cursus feret, quae reprehendere velis.
というのも、あの注意を払わぬ奔流は、君が後から非難したくなるような多くのものを運んでくるだろうからだ。
Non potest, inquam, tibi contingere res ista salva verecundia.
言っておくが、慎みが保たれる限り、そのようなことは君に起こり得ないのだ。
Praeterea exercitatione opus est cotidiana et a rebus studium transferendum est ad verba.
さらに、日々の鍛錬が必要であり、関心を事物から言葉へと移さなければならなくなる。
§40.14Haec autem etiam si aderunt et poterunt sine ullo tuo labore decurrere, tamen temperanda sunt.
しかし、たとえこれらが備わり、君の何の労苦もなく流れ出ることができるとしても、それらは抑制されねばならない。
Nam quemadmodum sapienti viro incessus modestior convenit, ita oratio pressa, non audax.
なぜなら、賢者には控えめな歩き方がふさわしいように、言論もまた、大胆なものではなく、抑制されたものであるべきだからである。
Summa ergo summarum haec erit: tardilocum esse te iubeo.
それゆえ、要するに結論はこうなる。 私は君に、ゆっくり話す者であることを命じる。
VALE.
健やかであれ。