Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §15.1-15.11

肉体の過度な鍛錬の無益さと魂の健康

19 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカはルキリウスに対し、肉体を過度に鍛え上げる世俗の流行を退け、真に気遣うべきは魂の健康であることを説く。さらに、短い運動や自然な発声法を推奨し、欲望を制限して自己に満足することの重要性を語る。

§15.1Mos antiquis fuit usque ad meam servatus aetatem, primis epistulae verbis adicere: "Si vales bene est, ego valeo.
私たちが生きている現代まで保たれてきた、古代人たちの習慣がある。 それは、手紙の最初の言葉に「もしあなたが息災なら結構なことです。 私は息災です」と書き加えることだ。
"Recte nos dicimus: "Si philosopharis, bene est.
私たちは正しく「もしあなたが哲学しているなら、結構なことです」と言う。
"Valere autem hoc demum est.
しかし、本当に息災である(健康である)とは、まさにこのことなのだ。
Sine hoc aeger est animus.
これなしには、魂は病んでいる。
Corpus quoque, etiam si magnas habet vires, non aliter quam furiosi aut phrenetici validum est.
肉体もまた、たとえ大きな力を持っていても、狂人や精神錯乱者の力と同様にしか強健ではない。
§15.2Ergo hanc praecipue valitudinem cura, deinde et illam secundam, quae non magno tibi constabit, si volueris bene valere.
したがって、何よりもまずこの(魂の)健康を気遣いなさい。 その上で、あの第二の(肉体の)健康をも気遣うがよい。 もしあなたが(真に)健康でありたいと願うなら、それはあなたに大きな出費を課さないだろう。
Stulta est enim, mi Lucili, et minime conveniens litterato viro occupatio exercendi lacertos et dilatandi cervicem ac latera firmandi;
なぜなら、我がルキリウスよ、腕を鍛え、首を太くし、脇腹を強めることに熱中するのは、愚かで、教養ある人にはまったくふさわしくない活動だからだ。
cum tibi feliciter sagina cesserit et tori creverint, nec vires umquam opimi bovis nec pondus aequabis.
たとえ肥育があなたにとって首尾よく行き、筋肉が盛り上がったとしても、太った雄牛の力にも重さにも決して及ばないだろう。
Adice nunc, quod maiore corporis sarcina animus eliditur et minus agilis est.
これに加えて、肉体の重荷が大きくなると魂は押し潰され、敏捷さを失う。
Itaque quantum potes, circumscribe corpus tuum et animo locum laxa.
したがって、できる限り自分の肉体を制限し、魂のために場所を広げなさい。
§15.3Multa secuntur incommoda huic deditos curae;
この肉体の気遣いに没頭する人々には、多くの不都合が伴う。
primum exercitationes, quarum labor spiritum exhaurit et inhabilem intentioni ac studiis acrioribus reddit.
第一に運動であり、その労苦は生気を使い果たし、集中やより鋭敏な学習に不適なものとする。
Deinde copia ciborum subtilitas inpeditur.
第二に、多量の食物によって精神の明晰さが妨げられる。
Accedunt pessimae notae mancipia in magisterium recepta, homines inter oleum et vinum occupati, quibus ad votum dies actus est, si bene desudaverunt, si in locum eius, quod effluxit, multum potionis altius ieiunio iturae regesserunt.
さらに、最悪の部類の奴隷たちが運動の指導者として受け入れられる。 彼らは油とワインの間で明け暮れる人々であり、十分に汗を流し、流出した水分の代わりに、空腹時の胃に深く染み込むような多量の飲み物を注ぎ込んだなら、その日は望み通りに送られたと考えるのだ。
Bibere et sudare vita cardiaci est.
飲むことと汗をかくことは、胃病患者の生活である。
§15.4Sunt exercitationes et faciles et breves, quae corpus et sine mora lassent et tempori pareant, cuius praecipua ratio habenda est: cursus et cum aliquo pondere manus motae et saltus vel ille, qui corpus in altum levat, vel ille, qui in longum mittit, vel ille, ut ita dicam, saliaris aut, ut contumeliosius dicam, fullonius; quoius libet ex his elige usum rudem, facilem.
手軽で短い運動もある。 それらは身体をすぐに疲れさせ、時間を尊重するものである。 時間のことは特に考慮せねばならない。 すなわち、走ること、重りを持って手を動かすこと、そして跳躍である。 身体を高く持ち上げる跳躍であれ、遠くへ飛ばすものであれ、あるいは、いわばサリィ聖職者の踊りのような跳躍であれ、より侮蔑的に言えば、縮絨工のような跳躍であれ、これらのうちどれでも、粗削りで簡単なやり方を選んで実践しなさい。
§15.5Quicquid facies, cito redi a corpore ad animum.
何をするにしても、速やかに身体から魂へと戻りなさい。
Illum noctibus ac diebus exerce;
魂を夜も昼も鍛えなさい。
labore modico alitur ille.
魂は適度な労苦によって養われる。
Hanc exercitationem non frigus, non aestus inpediet, ne senectus quidem.
この訓練は、寒さも暑さも、老いさえも妨げることはない。
Id bonum cura, quod vetustate fit melius.
歳月が経つほど良くなるその善を気遣いなさい。
§15.6Neque ego te iubeo semper inminere libro aut pugillaribus;
私はあなたに、常に本や蝋板にかじりついているよう命じているのではない。
dandum est aliquod intervallum animo, ita tamen ut non resolvatur, sed remittatur.
魂にはある程度の休息が与えられるべきだ。 ただし、魂が完全に弛緩してしまうのではなく、緩められる程度にである。
Gestatio et corpus concutit et studio non officit;
乗り物での移動は、身体を揺さぶると同時に、学習を妨げない。
possis legere, possis dictare, possis loqui, possis audire, quorum nihil ne ambulatio quidem vetat fieri.
読むことも、口述筆記させることも、話すことも、聴くこともできる。 これらのことは、散歩でさえも何一つ妨げることはない。
§15.7Nec tu intentionem vocis contempseris, quam veto te per gradus et certos modos extollere, deinde deprimere.
また、発声練習を軽んじてはならない。 ただし、私はあなたが段階や特定の音階に従って声を高め、次いで低めることを禁じる。
Quid si velis deinde quemadmodum ambules discere? Admitte istos, quos nova artificia docuit fames;
次に歩き方まで習いたいということになるのではないか。 飢えが新しい技術を教え込んだあの手合いを招き入れなさい。
erit qui gradus tuos temperet et buccas edentis observet et in tantum procedat, in quantum audaciam eius patientia et credulitate produxeris.
あなたの歩幅を調節し、食べる時の頬の動きを観察する者が現れるだろう。 そして、あなたの我慢強さと信じ込みやすさによって、彼の図々しさを助長した分だけ、彼は増長していくだろう。
Quid ergo? A clamore protinus et a summa contentione vox tua incipiet? Usque eo naturale est paulatim incitari, ut litigantes quoque a sermone incipiunt, ad vociferationem transeunt.
ではどうするのか。 あなたの声はいきなり大声や最大の張りから始まるのか。 徐々に高まることがあまりにも自然であるため、言い争う人々でさえ普通の会話から始め、大声へと移行するのだ。
Nemo statim §15.8Quiritium fidem inplorat.
誰も最初から ¦p.v1.p.100 市民たちの加勢を呼び求めはしない。
Ergo utcumque tibi impetus animi suaserit, modo vehementius fac convicium, modo lentius, prout vox quoque te hortabitur, in id latus.
したがって、あなたの心の衝動が勧めるままに、ある時は激しく叫び、ある時は緩やかにしなさい。 声そのものがあなたを促すのに従って、そちらの加減に合わせなさい。
Modesta, cum recipies illam revocarisque, descendat, non decidat;
声を収め、引き戻す時には、声は穏やかに低くなるべきであり、急に途切れて落ちるべきではない。
media oris via abeat nec indocto et rustico more desaeviat.
口の真ん中を通って抜けていくべきであり、無教養で野蛮なやり方で荒れ狂うべきではない。
Non enim id agimus, ut exerceatur vox, sed ut exerceat.
なぜなら、私たちが目指しているのは、声が鍛えられることではなく、声が身体を鍛えることだからだ。
§15.9Detraxi tibi non pusillum negotii;
私はあなたから少なからぬ手間を取り除いてあげた。
una mercedula et unum Graecum ad haec beneficia accedet.
これらのお恵みに、一つのささやかな報酬と、一つのギリシアの言葉が付け加わるだろう。
Ecce insigne praeceptum: "Stulta vita ingrata est et trepida;
ここに、優れた教えがある。 「愚かな生き方は恩知らずで、おののきに満ちている。
tota in futurum fertur.
それは全面的に未来へと運ばれていく。
""Quis hoc," inquis, "dicit?" Idem qui supra.
」「これを誰が言っているのか」と君は言う。 上と同じ人だ。
Quam tu nunc vitam dici existimas stultam? Babae et Isionis? Non ita est;
君は今、どんな生き方が愚かだと言われていると思うか。 ババやイシオの生き方か。 そうではない。
nostra dicitur, quos caeca cupiditas in nocitura, certe numquam satiatura praecipitat, quibus si quid satis esse posset, fuisset, qui non cogitamus, quam iucundum sit nihil poscere, quam magnificum sit plenum esse nec ex fortuna pendere.
私たちの生き方が言われているのだ。 盲目的な欲望が、害となるもの、あるいは確かに決して満たされることのないものへと駆り立てる私たちの生き方だ。 もし私たちにとって何かが十分であり得たなら、とっくに十分であったはずなのに、何も求めないことがいかに愉快であるか、満ち足りていて運命に左右されないことがいかに崇高であるかを考えない、私たちの生き方のことだ。
§15.10Subinde itaque, Lucili, quam multa sis consecutus recordare.
それゆえ絶えず、ルキリウスよ、自分がどれほど多くのものを手に入れたかを思い出しなさい。
Cum aspexeris, quot te antecedant, cogita, quot sequantur.
何人があなたに先立っているかを見る時には、何人が後に従っているかを考えなさい。
Si vis gratus esse adversus deos et adversus vitam tuam, cogita, quam multos antecesseris.
もし神々と自分の人生に対して感謝したいなら、自分がどれほど多くの人を追い抜いたかを考えなさい。
Quid tibi cum ceteris? Te ipse antecessisti.
他の人々があなたと何の関係があろうか。 あなたは自分自身を追い抜いたのだ。
§15.11Finem constitue, quem transire ne velis quidem, si possis;
限界を定めなさい。 たとえ超えることができたとしても、超えたいとさえ思わないような限界を。
discedant aliquando ista insidiosa bona et sperantibus meliora quam adsecutis.
あの欺瞞に満ちた善きものたち、手に入れた者よりもそれを期待する者にとって良く見えるものたちは、いい加減に立ち去るがよい。
Si quid in illis esset solidi, aliquando et inplerent;
もしそれらの中に何か実質的なものがあるなら、いつかは満たしてくれるだろうに。
nunc hauriendum sitim concitant.
しかし実際には、飲むほどに渇きを誘うのだ。
Mittantur speciosi apparatus.
華美な装飾は退けよ。
Et quod futuri temporis incerta sors volvit, quare potius a fortuna inpetrem, ut det, quam a me, ne petam? Quare autem petam? Oblitus fragilitatis humanae congeram? In quid laborem? Ecce hic dies ultimus est.
そして、未来の不確実な運命が転がすものについて、なぜ私は運命から与えてくれと懇願するよりは、むしろ自分自身から求めるなと求めて得ようとしないのか。 だが、なぜ私は求めるのか。 人間の脆さを忘れて蓄え込むためか。 何のために苦労するのか。 見よ、この日は最後の日なのだ。
Ut non sit;
仮にそうでなくとも、最後の日に近い。
prope ab ultimo est VALE.
健やかであれ。

語釈・文法注

  1. 15.1Valere autem hoc demum est. — 動詞 valere は単に「健康である、息災である」という意味だけでなく、哲学の文脈では「真の価値を持つ、健全である」という意味を帯びる。demum は「まさに、初めて」と直前の指示詞 hoc を強く限定・強調しており、「本当に健康であるとは、まさにこのこと(=哲学すること)に他ならない」という主張を形成している。
  2. 15.2exercendi lacertos et dilatandi cervicem ac latera firmandi — これらはすべて属格の動名詞(gerundium)であり、文の主語である occupatio(執着、活動)を同格的あるいは目的格的に修飾している。並列された3つの動名詞句が、体育的な肉体改造の具体的な内容を説明している。
  3. 15.3homines inter oleum et vinum occupati — 「油とワインの間で忙しい人々」という表現は、マッサージ用の油(運動の象徴)と大酒を飲むこと(放蕩の象徴)を対比させており、体育指導者(トレーナー)たちの退廃的で無教養な生活様式をユーモラスかつ批判的に描写している。
  4. 15.7quos nova artificia docuit fames — docere(教える)という動詞は二重対格(人に・物を教える)をとる。ここでは quos(関係代名詞・対格)が「人」を、nova artificia(対格)が「物」を示し、fames(飢え・主格)が主語となっている。「飢えが彼らに新しい技術を教え込んだ」という擬人化表現である。
  5. 15.8Non enim id agimus, ut exerceatur vox, sed ut exerceat. — 同一の動詞 exercere(鍛える、運動させる)の受動態(exerceatur)と能動態(exerceat)を対比させている。受動態は「声そのものが肉体的に鍛えられること」を意味し、能動態は(目的語 corpus が省略されており)「声が肉体を鍛えること」を意味する。発声が肉体に及ぼす間接的な効果を主目的とすべきだというセネカの意図を示している。
  6. 15.11Ut non sit; prope ab ultimo est — ut はここでは譲歩(たとえ〜であるとしても)の接続詞として機能しており、接続法現在 sit を伴う(Ut non sit で「仮にそうで(最後の日で)ないとしても」)。これによって、死の不可避性と日常的な切迫感を表している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §15.1-15.11. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:15.1-15.11

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。