Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §117.16-117.23

無益な言葉の細分化の批判と実践的倫理への回帰

236 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカは「知恵」とその実践である「賢くあること」の関係をさらに論じた後、哲学がこのような空虚な言葉の細分化に没頭することを批判し、実際の生き方や死の克服という倫理的実践に目を向けるべきだと主張する。

§117.16Ego in hoc volo sapiens esse, ut sapiam.
私はまさに、私が賢くあるために、これにおいて賢者でありたいのだ。
Quid ergo? Non est id bonum, sine quo nec illud bonum est? Vos certe dicitis sapientiam, si sine usu detur, accipiendam non esse.
ではどうなのか。 それ(賢くあること)なしにはあちら(知恵)も善ではない、そのようなものが善ではないということがあるだろうか。 あなたがたは確かに、知恵がその使用なしに与えられるなら、受け入れるべきではないと言っている。
Quid est usus sapientiae? Sapere;
知恵の使用とは何か。 賢くあることである。
hoc est in illa pretiosissimum, quo detracto supervacua fit.
これこそ知恵において最も価値あるものであり、これを取り除けば知恵は無用なものとなる。
Si tormenta mala sunt, torqueri malum est, adeo quidem, ut illa non sint mala, si quod sequitur detraxeris.
もし拷問(の苦痛)が悪であるなら、拷問されることも悪である。 実に、その後に続くものを取り除くなら、あちら(拷問器具など)は悪ではなくなるほどである。
Sapientia habitus perfectae mentis est, sapere usus perfectae mentis.
知恵とは完成された精神の状態(気質)であり、賢くあることとは完成された精神の使用である。
Quomodo potest usus eius bonum non esse, quae sine usu bonum non est?
その使用なしには善ではないものの、使用が善でないなどということがどうしてあり得ようか。
§117.17Interrogo te, an sapientia expetenda sit;
私は君に、知恵は望まれるべきものであるか、と問う。
fateris.
君は認める。
Interrogo, an usus sapientiae expetendus sit;
私は、知恵の使用は望まれるべきものであるか、と問う。
fateris;
君は認める。
negas enim te illam recepturum, si uti ea prohibearis.
なぜなら、それを使用することを禁じられるなら、自分はそれを受け取らないだろうと君は否定する(言う)からだ。
Quod expetendum est, bonum est.
望まれるべきものは、善である。
Sapere sapientiae usus est, quomodo eloquentiae eloqui, quomodo oculorum videre.
賢くあることは知恵の使用であり、それは弁論における雄弁、目における見ることと同様である。
Ergo sapere sapientiae usus est, usus autem sapientiae expetendus est;
したがって、賢くあることは知恵の使用であり、知恵の使用は望まれるべきものである。
sapere ergo expetendum est.
それゆえ、賢くあることは望まれるべきものである。
Si expetendum est, bonum est.
もし望まれるべきものであるなら、それは善である。
§117.18Olim ipse me damno, qui illos imitor, dum accuso, et verba apertae rei impendo.
私はとっくに自分自身を非難している。 彼らを非難しながら彼らを模倣し、明白な事柄に言葉を費やしているからだ。
Cui enim dubium potest esse, quin si aestus malum est, et aestuare malum sit? Si algor malum est, malum sit algere? Si vita bonum est, et vivere bonum sit? Omnia ista circa sapientiam, non in ipsa sunt.
暑さが悪であるなら暑さを感じること(暑さに苦しむこと)も悪であり、寒さが悪であるなら寒さを感じることが悪であり、命が善であるなら生きることも善であるということについて、誰が疑いを得ようか。 これらすべてのことは知恵の周辺にあり、知恵そのものの内にはない。
At nobis in ipsa commorandum est.
しかし、私たちは知恵そのものの内にとどまらねばならない。
§117.19Etiam si quid e vagari libet, amplos habet illa spatiososque secessus: de deorum natura quaeramus, de siderum alimento, de his tam variis stellarum discursibus, an ad illarum motus nostra moveantur, an corporibus omnium animisque illinc impetus veniat, an et haec, quae fortuita dicuntur, certa lege constricta sint nihilque in hoc mundo repentinum aut expers ordinis volutetur.
たとえ何か少し脱線するのが心地よいとしても、知恵には広くゆったりとした退避場所がある。 神々の本性について、天体の栄養について、星々のこのように多様な運行について、我々の事柄がそれらの運動に従って動かされるのかどうか、すべてのものの身体と精神にそこから衝動が来るのかどうか、偶然と言われるこれらのことさえも確固たる法則によって縛られており、この世界において突発的なことや秩序を欠いたことは何一つめぐっていないのかどうか、を私たちは探究しよう。
Ista iam a formatione morum recesserunt, sed levant animum et ad ipsarum, quas tractat, rerum magnitudinem attollunt;
これらのことはすでに品性の形成からは離れているが、精神を高め、それが扱う事柄そのものの偉大さへと引き上げる。
haec vero, de quibus paulo ante dicebam, minuunt et deprimunt nec, ut putatis, exacuunt, sed extenuant.
しかし、私が少し前に語っていたこれらは、精神を小さくし、引き下げ、あなたがたが考えているように鋭くするのではなく、すり減らすのである。
§117.20Obsecro vos, tam necessariam curam maioribus melioribusque debitam in re nescio an falsa, certe inutili terimus? Quid mihi profuturum est scire, an aliud sit sapientia, aliud sapere? Quid mihi profuturum est scire illud bonum esse, hoc non esse? Temere me geram, subibo huius voti aleam: tibi sapientia, mihi sapere contingat;
お願いだから教えてほしい。 より偉大でより優れた事柄に捧げられるべき、これほど必要な配慮を、私たちは、偽りであるかもしれないが、確かに無益な事柄に費じているのだろうか。 知恵と賢くあることが別のものであるかどうかを知ることが、私に何の役に立つだろうか。 前者が善であり、後者はそうでないと知ることが、私に何の役に立つだろうか。 私は大胆に振る舞おう、この願いの賭けに身を委ねよう。 君には知恵が、私には賢くあることが授からんことを。
pares erimus.
私たちは対等(同じ)であるだろう。
§117.21Potius id age, ut mihi viam monstres, qua ad ista perveniam.
むしろ、私がそれらのものに到達するための道を私に示すよう、それに努めよ。
Dic, quid vitare debeam, quid adpetere, quibus animum labantem studiis firmem, quemadmodum quae me ex transverso feriunt aguntque, procul a me repellam, quomodo par esse tot malis possim, quomodo istas calamitates removeam, quae ad me inruperunt, quomodo illas, ad quas ego inrupi.
私に語れ、何を避けるべきか、何を求めるべきか、いかなる探究によって揺らぐ精神を固めるべきか、横から私を襲い、駆り立てるものをいかにして私から遠ざけるべきか、いかにしてこれほど多くの悪に対抗しうるか、私になだれ込んできたこれらの災難をいかにして取り除くべきか、また私が自ら突入していった災難をいかにして取り除くべきか。
Doce, quomodo feram aerumnam sine gemitu meo, felicitatem sine alieno, quomodo ultimum ac necessarium non expectem, sed ipsemet, cum visum erit, profugiam.
私に教えよ、いかにして私自身の呻きなしに辛酸に耐え、他人の呻きなしに幸福を享受するか。 いかにして、最後にして不可避の時を待つのではなく、自分自身で、ふさわしいと思われるときに、逃れるかを。
§117.22Nihil mihi videtur turpius quam optare mortem.
死を願うことほど見苦しいことは私には思われない。
Nam si vis vivere, quid optas mori? Sive non vis, quid deos rogas, quod tibi nascenti dederunt? Nam ut quandoque moriaris, etiam invito positum est, ut cum voles, in tua manu est.
なぜなら、生きたいと望むなら、なぜ死を願うのか。 もし望まないなら、君が生まれるときに神々がすでに与えてくれたものを、なぜ彼らに乞い願うのか。 なぜなら、いつかは死ぬということは望まなくとも定められているのであり、君が望むときに(死ぬ)ということは君の手の中にあるからである。
Alterum tibi necesse est, alterum licet.
一方は君にとって不可避であり、他方は許されている。
§117.23Turpissimum his diebus principium diserti mehercules viri legi: "Ita," inquit, "quamprimum moriar.
最近、私は、誓って言おうが、雄弁な人物の見苦しい冒頭を読んだ。 彼はこう言っている。 『このように私は一刻も早く死にたいものだ。
"Homo demens, optas rem tuam.
』狂った男よ、お前はすでに自分のものであるものを願っているのだ。
"Ita quamprimum moriar.
『このように私は一刻も早く死にたいものだ。
"Fortasse inter has voces senex factus es.
』おそらくお前はそう口にしている間に老人になってしまったのだ。
Alioqui quid in mora est? Nemo te tenet;
そうでなければ、何が引き留めているのか。 誰も君を引き留めてはいない。
evade, qua visum est.
ふさわしいと思われるところから脱出せよ。
Elige quamlibet rerum naturae partem, quam tibi praebere exitum iubeas.
自然界のいかなる部分でも選び、それに出口を提供するよう命じるがよい。
Haec nempe sunt elementa, quibus hic mundus administratur, aqua, terra, spiritus.
これらこそまさに、この世界を支配している元素、水、土、空気である。
Omnia ista tam causae vivendi sunt quam viae mortis. "
これらすべては、生きるための原因であると同時に、死への道でもある。

語釈・文法注

  1. §117.16Ego in hoc volo sapiens esse, ut sapiam — 前置詞句 "in hoc"(このために)は、後続の目的を表す接続法節 "ut sapiam" を前方から先取り(prolepsis)して強調する役割を果たしている。
  2. §117.20nescio an — 直訳は「〜かどうかわからない」であるが、ラテン語の慣用表現として「おそらく〜だろう」「〜かもしれない」という肯定的・蓋然的な判断を表す。ここでは形容詞 "falsa" にかかっている。
  3. §117.22ut cum voles — 直前の名詞節 "ut quandoque moriaris"(いつかは死ぬということ)との並行構造。文脈上、名詞節を導く "ut" の後ろに動詞的意味([moriaris])が省略されており、「あなたが望むときに死ぬということ」と解釈される。
  4. §117.23Ita ... moriar — 祈願・誓言を表す "ita" と接続法現在 "moriar" による慣用的な願望表現。後続の "optas"(お前は願っている)から、この "ita" は特定の比較の相関を持たない、単独の希求(「このように〜でありますように」)を意味する。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §117.16-117.23. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:117.16-117.23

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。