Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §114.1-114.6

文体の頽廃と生活の堕落:マエケナスの例

227 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

著者は「言論は生き方の如し」という諺を用いて、ある時代における文体の頽廃と人々の内面(魂)の堕落との関係を指摘する。その具体的かつ極端な例としてマエケナスを取り上げ、彼の奇妙でだらしない私生活が、不自然で弛緩したその文体と直結していることを具体例を引いて論じる。

§114.1Quare quibusdam temporibus provenerit corrupti generis oratio quaeris, et quomodo in quaedam vitia inclinatio ingeniorum facta sit, ut aliquando inflata explicatio vigeret, aliquando infracta et in morem cantici ducta? Quare alias sensus audaces et fidem egressi placuerint, alias abruptae sententiae et suspiciosae, in quibus plus intellegendum esset quam audiendum? Quare aliqua aetas fuerit, quae translationis iure uteretur inverecunde? Hoc quod audire vulgo soles, quod apud Graecos in proverbium cessit: talis hominibus fuit oratio qualis vita.
なぜある時代には、頽廃したジャンルの弁論が現れたのか、また、どのようにして才能の傾斜が特定の欠点へと向かうようになり、ある時には誇張された叙述が勢力を得、ある時には、弱々しく、歌の調子に引きずられたようなものが勢力を得たのか、とあなたは尋ねるのか。 なぜある時には、大胆で真実味を超えた思想が好まれ、別の時には、ぶつ切りで、含みのある文、すなわち聞かれることよりも理解されるべきことの方が多いような文が好まれたのか。 なぜ、比喩を用いる権利を不謹慎に乱用するような、ある時代があったのか。 これはあなたが世間でよく耳にすることであり、ギリシア人の間で言われるようになったことだ。 「人々の言論は、彼らの生き方のようであった。
§114.2Quemadmodum autem uniuscuiusque actio dicenti similis est, sic genus dicendi aliquando imitatur publicos mores, si disciplina civitatis laboravit et se in delicias dedit.
」しかし、個々の人の行為が語り手に似ているように、そのように語り口はある時には公共の道徳を模倣する。 もし国家の規律が衰え、享楽に身を委ねたならば。
Argumentum est luxuriae publicae orationis lascivia, si modo non in uno aut in altero fuit, sed adprobata est et recepta.
言論の放漫さは、公共の奢侈の証拠である。 それが単に一人や二人のうちにあるだけでなく、是認され、受け入れられているならば。
§114.3Non potest alius esse ingenio, alius animo color.
才能における色と、魂における色とが、異なりうるはずがない。
Si ille sanus est, si compositus, gravis, temperans, ingenium quoque siccum ac sobrium est;
もしあちらが健全で、秩序立ち、重厚で、節度があるなら、才能もまた簡素で健康的である。
illo vitiato hoc quoque adflatur.
あちらが損なわれれば、こちらもまた悪影響を受ける。
Non vides, si animus elanguit, trahi membra et pigre moveri pedes? Si ille effeminatus est, in ipso incessu adparere mollitiam? Si ille acer est et ferox, concitari gradum? Si furit aut, quod furori simile est, irascitur, turbatum esse corporis motum nec ire, sed ferri? Quanto hoc magis accidere ingenio putas, quod totum animo permixtum est;
あなたは、もし魂が衰え衰弱したなら、手足が引きずられ、足が怠惰に動くのを見ないか。 もしあちらが骨抜きになったなら、歩き方そのものの中に軟弱さが現れるのを。 もしあちらが激しく獰猛であるなら、歩調が速まるのを。 もし狂っているか、あるいは狂気に似たことだが、怒っているなら、身体の動きが混乱し、歩くのではなく、突き動かされるのを。 ましてこれが才能において起こることはどれほど大きいとあなたは思うか。
ab illo fingitur, illi paret, inde legem petit.
才能は完全に魂と混じり合っており、魂によって形作られ、魂に従い、そこから規則を求めるのである。
§114.4Quomodo Maecenas vixerit notius est, quam ut narrari nunc debeat, quomodo ambulaverit, quam delicatus fuerit, quam cupierit videri, quam vitia sua latere noluerit.
マエケナスがどのように生きたかは、いま語られる必要があるというにはあまりにもよく知られている。 彼がどのように歩いたか、いかに優雅であったか、いかに見られることを望んだか、いかに自分の欠点が隠されることを望まなかったか。
Quid ergo? Non oratio eius aeque soluta est quam ipse discinctus? Non tam insignita illius verba sunt quam cultus, quam comitatus, quam domus, quam uxor? Magni vir ingenii fuerat, si illud egisset via rectiore, si non vitasset intellegi, si non etiam in oratione difflueret.
それなら何か。 彼の言論は、彼自身がだらしなかったのと同様に、弛緩してはいないか。 彼の言葉は、その服装、その連れ、その邸宅、その妻と同じくらい奇異ではないか。 彼は偉大な才能の男であったろうに。 もし他がより真っ直ぐな道でその才能を働かせたなら、理解されることを避けなかったなら、言論においても放縦に流れなかったなら。
videbis itaque eloquentiam ebrii hominis involutam et errantem et licentiae plenam.
したがって、あなたは酔っ払った男の弁論のように、もつれ、さまよい、放縦に満ちた雄弁を見るだろう。
§114.5Quid turpius "amne silvisque ripa comantibus? "vide ut "alveum lintribus arent versoque vado remittant hortos.
「川と森が、岸辺を髪の毛で飾っている」より見苦しいものがあろうか。 「小舟で川床を耕し、流れを覆して庭を後にする」のをいかに彼らがやるかを見よ。
"Quid? Si quis "feminae cinno crispat et labris columbatur incipitque suspirans, ut cervice lassa fanantur nemoris tyranni.
何か。 もし誰かが「女の混ぜものでちぢれ、唇で鳩のように戯れ、ため息をつき始め、疲れ果てた首で森の君主たちが狂乱するように狂乱する」なら。
"" Inremediabilis factio rimantur epulis lagonaque temptant domos et spe mortem exigunt.
「不治の徒党が、宴会をあさり、酒瓶で家々を襲い、期待によって死を追い立てる。
"" Genium festo vix suo testem.
」「祝祭の日に、自らの守護神を証人としてほとんど呼ばない。
Tenuisve cerei fila et crepacem molam Focum mater aut uxor investiunt. "
あるいは、細い蝋燭の芯と、音を立てる麦粉を、母または妻が竈にまとわせる。
§114.6Non statim, cum haec legeris, hoc tibi occurret, hunc esse, qui solutis tunicis in urbe semper incesserit? Nam etiam cum absentis Caesaris partibus fungeretur, signum a discincto petebatur.
」あなたがこれらを読むとき、すぐに次のことが頭に浮かばないだろうか。 これこそ、衣服の帯を解いたままで常に市街を歩き回っていたあの男であるということが。 なぜなら、彼が不在のカイザルの役割を務めていた時でさえ、合言葉は帯を解いた彼から求められていたからである。
Hunc esse qui in tribunali, in rostris, in omni publico coetu sic apparuerit, ut pallio velaretur caput exclusis utrimque auribus, non aliter quam in mimo fugitivi divitis solent? Hunc esse, cui tunc maxime civilibus bellis strepentibus et sollicita urbe et armata comitatus hic fuerit in publico spadones duo, magis tamen viri quam ipse? Hunc esse, qui uxorem milliens duxi, cum unam habuerit? Haec verba tam improbe structa, tam neglegenter abiecta, tam contra consuetudinem omnium posita ostendunt mores quoque non minus novos et pravos et singulares fuisse.
裁判の席でも、演壇でも、あらゆる公の集まりでも、頭を外套で覆い、両側の耳を突き出させて、あたかもパントマイムの中の金持ちから逃亡した奴隷たちがやるのと同じような姿で現れたのは、彼であるということが。 内乱が最も激しく響き渡り、都市が不安に陥り武装していたまさにその時、公の場での彼の供が、二人の宦官であり、しかも彼らの方が彼自身よりも男らしかったというのは、彼であるということが。 妻をただ一人しか持たなかったにもかかわらず、その同じ妻と千回も結婚したのは、彼であるということが。 このように不当に組み立てられ、このように怠慢に投げ出され、このように万人の習慣に反して置かれた言葉は、彼の生き方もまた、それらに劣らず風変わりで、堕落し、異常であったことを示している。

語釈・文法注

  1. §114.1Quare quibusdam temporibus provenerit corrupti generis oratio quaeris — Quareから始まる疑問節全体は、主動詞quaeris(あなたは尋ねる)が導く間接疑問文であり、文法的には名詞節として機能している。続くet quomodo以下の節も同様にquaerisに係っている。
  2. §114.1talis hominibus fuit oratio qualis vita — ギリシア語の有名な諺である「οἷος ὁ βίος, τοιοῦτος καὶ ὁ λόγος」(生がそうであるように、言葉もまたそうだ)のラテン語訳。直前の指示代名詞 hoc が指す内容を同格の節として先取り(prolepsis)している。
  3. §114.3Non potest alius esse ingenio, alius animo color — 二つの alius が並置され、関係を示す奪格である ingenio(才能において)と animo(魂において)がそれぞれ対比されている。「才能に現れる色と、魂に現れる色が、互いに異なることはありえない」という強固な相関を示す構文。
  4. §114.4Magni vir ingenii fuerat, si illud egisset via rectiore — 反実仮想の条件文(過去)において、帰結節の動詞に接続法過去完了 fuisset ではなく、直説法過去完了 fuerat が用いられている。これは、もし条件が満たされていれば、彼が「すでに偉大な才能の男となっていたはずだ」という、実現の近接性や確実性を修辞的に強調する語法。
  5. §114.5amne silvisque ripa comantibus — マエケナスによる著しく不自然な表現の引用。本来なら amnis silvaeque ripis comant(川と森が岸辺で繁茂している)などの表現をとるべきところを、ripa comantibus(岸辺が髪を茂らせている)に原因または手段を示す奪格 amne silvisque が係っている。極めて破格的な構造(soluta oratio)である。
  6. §114.6Hunc esse, qui... — 前文の非人称表現である Non tibi occurret...? (あなたの頭に浮かばないだろうか)の論理的主語として機能する対格不定詞句(A.C.I.)。hunc esse qui... から始まる対格不定詞句が後続の文で何度も並列されている。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §114.1-114.6. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:114.1-114.6

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。