§108.29Praeterea, inquit, hoc senectuti cognomen inposuit, tristem illam vocat:
"
subeunt morbi tristisque senectus. "
Alio loco dicit:
"
Pallentesque habitant morbi tristisque senectus. "
Non est quod mireris ex eadem materia suis quemque studiis apta colligere;
さらに、と彼は言う。 ウェルギリウスは老年にこの添え名を与え、それを『悲しい』と呼んでいる。 「病と悲しい老いが忍び寄り」別の場所で彼は言う。 「青ざめた病と悲しい老いが住まう」同じ素材から各々が自分の関心に合ったものを集めることに驚く必要はない。
in eodem prato bos herbam quaerit, canis leporem, ciconia lacertam.
同じ牧草地で牛は草を求め、犬は野ウサギを、コウノトリはトカゲを求めるのだ。
§108.30Cum Ciceronis librum de Re Publica prendit hinc philologus aliquis,hinc grammaticus, hinc philosophiae deditus, alius alio curam suam mittit.
キケローの『国家論』を、ある者は文献学者として、ある者は文法家として、ある者は哲学に献身する者として手に取るとき、それぞれ異なる方向へと関心を向ける。
Philosophus admiratur contra iustitiam dici tam multa potuisse.
哲学者は、正義に反対していかに多くのことが語られ得たかに驚嘆する。
Cum ad hanc eandem lectionem philologus accessit, hoc subnotat: Duos Romanos reges esse, quorum alter patrem non habet, alter matrem.
同じ読書に文献学者が近づくとき、彼は次のことを注記する。 ローマには二人の王がおり、その一人は父を持たず、もう一人は母を持たない、と。
Nam de Servi matre dubitatur; Anci pater nullus, Numae nepotis, dicitur.
なぜなら、セルウィウスの母については疑問視されており、アンクスの父は存在せず、彼はヌマの孫であると言われているからである。
§108.31Praeterea notat eum, quem nos dictatorem dicimus et in historiis ita nominari legimus, aput antiquos magistrum populi vocatum.
さらに、私たちがディクタトルと呼び、歴史書の中でもそのように名付けられているのを読む人物が、古代人においてはマギステル・ポプリーと呼ばれていたことを注記する。
Hodieque id extat in auguralibus libris, et testimonium est, quod qui ab illo nominatur, magister equitum est.
今日でもそのことは鳥占官の書物の中に残っており、彼によって指名される者がマギステル・エクィトゥムであるということがその証拠である。
Aeque notat Romulum perisse solis defectione; provocationem ad populum etiam a regibus fuisse; id ita in pontificalibus libris esse et alii quiqui putant et Fenestella.
同様に、ロームルスが日食によって姿を消したこと、民衆への上訴が王たちの時代から既に存在していたこと、そのことが神官たちの書物にそのように書かれており、フェネステッラやその他の誰もがそのように考えていることを注記する。
§108.32Eosdem libros cum grammaticus explicuit, primum verba expressa, reapse dici a Cicerone, id est re ipsa, in commentarium refert, nec minus sepse, id est se ipse.
文法家が同じ書物をひもとくとき、彼はまず、キケローによって表現された言葉、すなわち re ipsa を意味する reapse が使われていることを注解書に書き留め、se ipse を意味する sepse も同様に書き留める。
Deinde transit ad ea, quae consuetudo saeculi mutavit, tamquam ait Cicero: "quoniam sumus ab ipsa calce eius interpellatione revocati.
次に、時代の慣習が変えてしまった事柄へと移る。 例えば、キケローが「私たちはまさに calx のところから、彼の割り込みによって呼び戻されたのだから」と言うように。
"Hanc quam nunc in circo cretam vocamus, calcem antiqui dicebant.
現在私たちが競馬場で creta と呼んでいるこのものを、古代人は calx と呼んでいたのである。
Deinde Ennianos colligit versus et in primis illos de §108.33Africano scriptos:
"
cui nemo civis neque hostis
Quibit pro factis reddere opis pretium.
次に、彼はエンニウスの詩行を集め、とりわけアフリカヌスについて書かれた以下の詩行を集める:「彼に対しては、市民も敵も誰も、その功績に対して、働きの報酬を返すことができないであろう。
"
Ex eo se ait intellegere, opem aput antiquos non tantum auxilium significasse, sed operam.
」このことから、彼は、古代人において ops が単に援助(auxilium)を意味しただけでなく、働き(opera)をも意味したことを理解したと言う。
Ait enim Ennius neminem potuisse Scipioni neque civem neque hostem reddere operae pretium.
なぜなら、エンニウスは、市民も敵も誰もスキピオーに対してその働きの報酬(operae pretium)を返すことができなかったと言っているからである。
Felicem deinde se putat, quod invenerit, unde visum sit Vergilio dicere:
次に、彼は自分が幸運であると思う。
§108.34quem super ingens porta tonat caeli.
ウェルギリウスが次のように言うのを見いだしたからである:「その頭上で、天の巨大な門が轟く。
Ennium hoc ait Homero subripuisse, Ennio vergilium.
」彼は、エンニウスがこれをホメーロスから盗み、ウェルギリウスがエンニウスから盗んだのだと言う。
Esse enim apud Ciceronem in his ipsis de Re Publica hoc epigramma Enni:
"
Si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est,
Mi soli caeli maxima porta patet. "
なぜなら、キケローのまさにこの『国家論』の中に、エンニウスの次の碑文があるからである:「もし天の国々へと登ることが誰かに許されているなら、私一人に対してのみ、天の最大の門が開いている。
§108.35Sed ne et ipse, dum aliud ago, in philologum aut grammaticum delabar, illud admoneo, auditionem philosophorum lectionemque ad propositum beatae vitae trahendam, non ut verba prisca aut ficta captemus et translationes inprobas figurasque dicendi, sed ut profutura praecepta et magnificas voces et animosas, quae mox in rem transferantur.
」しかし、私自身も、別のことをしている間に文献学者や文法家に滑り落ちてしまわないように、次のことを忠告しておく。 哲学者たちの講義を聞くことや読書は、幸福な生活という目的に向けて引き寄せられるべきであり、私たちが古風な言葉や作り出された言葉、あるいは不適切な比喩や表現の修辞技法を追い求めるためではなく、役立つ教えや、壮大で勇気ある言葉、すぐに実践に移されるべき言葉を捉えるためである。
Sic ista ediscamus, ut quae fuerint verba, sint opera.
私たちは、言葉であったものが実行されるように、これらのことを学び取るべきである。
§108.36Nullos autem peius mereri de omnibus mortalibus iudico quam qui philosophiam velut aliquod artificium venale didicerunt, qui aliter vivunt quam vivendum esse praecipiunt.
しかし、哲学をまるで売り物である技術のように学んだ人々、彼らが勧める生き方とは異なった生き方をしている人々ほど、すべての凡夫に対して悪しき報いをもたらしている者はいないと私は判断する。
Exempla enim se ipsos inutilis disciplinae circumferunt nulli non vitio, quod insequuntur, obnoxii.
なぜなら、彼ら自身が、自分たちが非難するあらゆる欠点に自ら陥りながら、役に立たない学問の生きた見本を持ち歩いているからである。
§108.37Non magis mihi potest quisquam talis prodesse praeceptor quam gubernator in tempestate nauseabundus.
そのような教師は、嵐の中で船酔いしている舵手以上に私に役立つことはできない。
Tenendum rapiente fluctu gubernaculum, luctandum cum ipso mari, eripienda sunt vento vela;
波がさらっていく中で舵を保持せねばならず、海そのものと闘わねばならず、風から帆を奪い取らねばならない。
quid me potest adiuvare rector navigii attonitus et vomitans? Quanto maiore putas vitam tempestate iactari quam ullam ratem? Non est loquendum, sed gubernandum.
茫然自失として嘔吐している船の指揮官が、どうして私を助けることができようか? 人生は、いかなる船よりもはるかに大きな嵐によって揺さぶられていると、あなたは思わないだろうか? 語るべきではなく、舵を取るべきなのだ。
§108.38Omnia quae dicunt, quae turba audiente iactant, aliena sunt;
彼らが語るすべてのこと、群衆が聴いている前で彼らが誇示するすべてのことは、他人のものである。
dixit illa Platon, dixit Zenon, dixit Chrysippus et Posidonius et ingens agmen nostrorum tot ac talium.
それらはプラトーンが語り、ゼーノーンが語り、クリュシッポスやポセイドーニオス、そして私たちのこれほど多く、かつこれほど偉大な一団が語ったことである。
Quomodo probare possint sua esse, monstrabo: faciant, quae dixerint.
いかにして彼らがそれらを自分のものとして証明できるか、私は示そう。 彼らが言ったことを、彼ら自身が実行することだ。
§108.39Quoniam quae volueram ad te perferre, iam dixi, nunc desiderio tuo satis faciam et in alteram epistulam integrum, quod exegeras, transferam, ne ad rem spinosam et auribus erectis curiosisque audiendam lassus accedas.
私があなたに伝えたかったことはすでに語ったので、今はあなたの要望を満たすこととし、あなたが要求した詳細な議論は、次の書簡へと回すことにしよう。 困難で、耳をそばだてて好奇心旺盛に聴くべき事柄に、あなたが疲れた状態で臨むことのないように。
VALE.
お元気で。