Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §104.28-104.34

ソクラテスとカトに学ぶ賢者の自由

210 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

ソクラテスと小カトの死や数々の試練への不屈の態度を、いかなる運命にも屈しない賢者の絶対的自由の模範として描写し、読者に快楽や富を退けて精神の自由を獲得するよう強く促す。

§104.28Novissima damnatio est sub gravissimis nominibus impleta: obiecta est et religionum violatio et iuventutis corruptela, quam inmittere in deos, in patres, in rem publicam dictus est.
最後の有罪判決は、極めて重大な罪名のもとで執行された。 すなわち、宗教の冒涜と青年の堕落の両方が告発され、彼は青年たちを神々や、親たちや、国家に対して差し向けるようそそのかしたと言われた。
Post haec carcer et venenum.
この後に、牢獄と毒が続いた。
Haec usque eo animum Socratis non moverant, ut ne vultum quidem moverent.
これらはソクラテスの心を全く動かさなかったので、表情さえも動かさなかった。
O illam mirabilem laudem et singularem! Usque ad extremum nec hilariorem quisquam nec tristiorem Socraten vidit.
おお、あの驚くべき、唯一無二の称賛よ! 最後まで、ソクラテスをより上機嫌にも、あるいはより不機嫌にも見た者は誰もいなかった。
Aequalis fuit in tanta inaequalitate fortunae.
彼は運命のこれほど大きな不平等にあっても、常に一貫していた。
vis alterum exemplum?
もう一つの例を望むか。
§104.29Accipe hunc M. Catonem recentiorem, cum quo et infestius fortuna egit et pertinacius.
この、より最近のマルクス・カトを受け入れるがよい。 運命は彼に対して、より敵対的に、そしてより執拗に振る舞った。
Cui cum omnibus locis obstitisset, novissime et in morte, ostendit tamen virum fortem posse invita fortuna vivere, invita mori.
運命が彼にあらゆる場所で、そして最後には死においてさえも立ちはだかったとき、それでも彼は、勇敢な男は運命に逆らって生きることができ、運命に逆らって死ぬことができるのだということを示した。
Tota illi aetas aut in armis est exacta civilibus aut in toga concipiente iam civile bellum.
彼の生涯のすべては、内乱の武器の中で過ごされるか、あるいは、すでに内乱を孕みつつあるトガの中で過ごされた。
Et hunc licet dicas non minus quam Socraten in servis se libertati addixisse, nisi forte Cn. Pompeium et Caesarem et Crassum putas libertatis socios fuisse.
そして、もしやあなたがグナエウス・ポンペイウスやカエサルやクラッススを自由の同盟者であったと思わない限り、彼もまたソクラテスに劣らず、奴隷たちの間で自らを自由に捧げたのだと言うことができる。
§104.30Nemo mutatum Catonem totiens mutata re publica vidit: eundem se in omni statu praestitit, in praetura, in repulsa, in accusatione, in provincia, in contione, in exercitu, in morte.
国家が何度も変転したにもかかわらず、カトが変化したのを見た者は誰もいなかった。 彼はあらゆる状況において、法務官職にあっても、落選しても、告発されても、属州にあっても、民会にあっても、軍隊にあっても、死にあっても、同じ自己を示し続けた。
Denique in illa rei publicae trepidatione, cum illinc Caesar esset decem legionibus pugnacissimis subnixus, totis exterarum gentium praesidiis, hinc Cn. Pompeius, satis unus adversus omnia, cum alii ad Caesarem inclinarent, alii ad Pompeium, solus Cato fecit aliquas et rei publicae partes.
要するに、国家のあの恐慌において、一方の側には十の極めて戦闘的な軍団と外国の諸民族の全属兵に支えられたカエサルがおり、他方の側には、すべてのものに対して一人で十分なグナエウス・ポンペイウスがおり、ある人々はカエサルに傾き、他の人々はポンペイウスに傾いていたとき、カトだけが、国家の何らかの陣営をも作り出した。
§104.31Si animo complecti volueris illius imaginem temporis, videbis illinc plebem et omne erectum ad res novas vulgum, hinc optumates et equestrem ordinem, quicquid erat in civitate sancti et electi, duos in medio relictos, rem publicam et Catonem.
もしあなたが心の中に当時の情景を思い描くなら、一方には平民と変革に向けて奮い立ったすべての群衆がおり、他方にはオプティマテスと騎士身分、すなわち国家における神聖で選び抜かれたすべてのものがおり、真ん中には取り残された二人、すなわち国家とカトが残されているのを見るだろう。
Miraberis, inquam, cum animadverteris " Atriden Priamumque et saevom ambobus Achillen. "
私は言うが、あなたが次の言葉に気づくとき、驚くだろう。 "アトレイデスとプリアモス、そして両者に対して容赦なきアキレウス。
§104.32Utrumque enim improbat, utrumque exarmat.
"実際、彼は両者を非難し、両者の武装を解除する。
Hanc fert de utroque sententiam: ait se, si Caesar vicerit, moriturum, si Pompeius, exulaturum.
彼は両者について次のような判断を下している。 すなわち、もしカエサルが勝利したなら自分は死ぬつもりであり、もしポンペイウスが勝利したなら自分は亡命するつもりだ、と彼は言う。
Quid habebat, quod timeret, qui ipse sibi et victo et victori constituerat, quae constituta esse ab hostibus iratissimis poterant? Periit itaque ex decreto suo.
敗者にとっても勝者にとっても、最も激怒した敵たちによって決定され得たであろう事柄を、自ら自分自身に対して決定していた人間が、恐れるべき何を抱えていたというのか。 それゆえ、彼は自らの決意に従って死んだ。
vides posse homines laborem pati:
あなたは、人間が労苦に耐え得るということを見ている。
§104.33per medias Africae solitudines pedes duxit exercitum, vides posse tolerari sitim: in collibus arentibus sine ullis inpedimentis victi exercitus reliquias trahens inopiam umoris loricatus tulit et, quotiens aquae fuerat occasio, novissimus bibit, vides honorem et notam posse contemni: eodem quo repulsus est die in comitio pila lusit, vides posse non timeri potentiam superiorum: et Pompeium et Caesarem, quorum nemo alterum offendere audebat nisi ut alterum demereretur, simul provocavit, vides tam mortem posse contemni quam exilium: et exilium sibi indixit et mortem et interim bellum.
彼はアフリカの砂漠のただ中を、徒歩で軍隊を率いた。 あなたは、渇きが耐え抜かれ得るということを見ている。 草木も生えない乾燥した丘陵において、いかなる荷物もなしに、敗れた軍隊の残党を引き連れ、甲冑をまとったまま水不足に耐え、水を得る機会があるたびに、最も最後に水を飲んだ。 あなたは、公職と落選の不名誉が軽蔑され得るということを見ている。 彼は落選したその同じ日に、民会広場で球戯をして遊んだ。 あなたは、上の者たちの権力が恐れられずにいられるということを見ている。 互いに他方の歓心を買うためでなければ誰も相手を怒らせる勇気を持たなかったその二人、ポンペイウスとカエサルのはざまで、同時にその両者を挑発した。 あなたは、死が亡命と同じくらい軽蔑され得るということを見ている。 彼は自分自身に亡命と死、そしてその間の戦争を宣告した。
§104.34Possumus itaque adversus ista tantum habere animi, libeat modo subducere iugo collum.
それゆえ、首を軛の下から引き抜くことを望みさえすれば、私たちはこれらのものに対してこれほどの勇気を持つことができる。
In primis autem respuendae voluptates;
しかしとりわけ、快楽は退けられねばならない。
enervant et effeminant et multum petunt, multum autem a fortuna petendum est.
快楽は骨抜きにし、女性化させ、多くのものを要求する。 そして、運命からは多くのものを要求せねばならなくなる。
Deinde spernendae opes: auctoramenta sunt servitutum.
次に、富は軽蔑されねばならない。 富は奴隷制への契約金である。
Aurum et argentum et quicquid aliud felices domos onerat, relinquatur;
金や銀、その他、富裕な家々を重苦しくさせているものは何であれ、捨て置かれるがよい。
non potest gratis constare libertas.
自由はただで手に入るものではない。
Hanc si magno aestimas, omnia parvo aestimanda sunt.
もしあなたがこれを高く評価するなら、他のすべてのものは低く評価されねばならない。
VALE.
健やかであれ。

語釈・文法注

  1. 104.28quam inmittere in deos, in patres, in rem publicam dictus est — 対格関係代名詞 quam の先行詞は iuventutis corruptela(青年の堕落)。dictus est は人称受動構文で、「彼は〜したと言われた」を意味し、不定詞の inmittere を補語的に伴う。inmittere は「差し向ける、放つ、吹き込む」の意。
  2. 104.29nisi forte Cn. Pompeium et Caesarem et Crassum putas libertatis socios fuisse — nisi forte は「まさか〜ではなかろうが」「〜という例外でもない限り」と、通常、あり得ない仮定や皮肉・反語を導入する表現であり、ここではカエサルらが自由の味方であったという主張が不条理であることを示している。
  3. 104.30fecit aliquas et rei publicae partes — partes は政治における「党派、陣営、役割」を意味する。et(〜もまた)は副詞的に働き、カエサル派とポンペイウス派という二大勢力の中で、カトがたった一人で「国家」という名のもう一つの党派(第三の陣営)を形成したというパラドックスを表現している。
  4. 104.32qui ipse sibi et victo et victori constituerat — qui の先行詞は主節の主語(カト)。与格分詞の et victo et victori は条件節の縮約として働き、「彼が(運命によって)敗者とされようとも、勝者とされようとも」という譲歩的な状況を表す。
  5. 104.34libeat modo subducere iugo collum — libeat は非人称動詞 libet(望ましい、好む)の接続法現在で、副詞 modo(〜でありさえすれば)を伴い、仮定・条件(「軛から首を抜くことをただ望みさえすれば」)を表している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §104.28-104.34. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:104.28-104.34

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。