§104.19Peregrinatio non facit medicum, non oratorem, nulla ars loco discitur.
旅は医師を作らず、雄弁家を作らない。 いかなる技術も場所によって学ばれることはない。
Quid ergo? Sapientia, ars omnium maxima, in itinere colligitur? Nullum est, mihi crede, iter, quod te extra cupiditates, extra iras, extra metus sistat;
それでは、すべての技術の中で最大のものである知恵が、旅の途上で集められるとでもいうのか。 私を信じてほしいが、あなたを欲望の外に、怒りの外に、恐れの外に立たせてくれるような旅など存在しない。
aut si quod esset, agmine facto gens illuc humana pergeret.
あるいは、もしそのような旅があるなら、全人類が一丸となってそこへと進むだろう。
Tamdiu ista urguebunt mala macerabuntque per terras ac maria vagum, quamdiu malorum gestaveris causas.
あなたが悪の数々の原因を身に帯びている限り、それらの悪は、陸や海を彷徨うあなたを圧迫し、苦しめ続けるだろう。
§104.20Fugam tibi non prodesse miraris? Tecum sunt, quae fugis.
逃亡があなたの役に立たないことに驚くのか。 あなたが逃れようとしているものは、あなたとともにあるのだ。
Te igitur emenda, onera tibi detrahe et demenda desideria intra salutarem modum contine.
それゆえ、あなた自身を改め、重荷を下ろし、取り除くべき欲望を健康的な限界の内にとどめよ。
Omnem ex animo erade nequitiam.
心からあらゆる不道徳を削り取れ。
Si vis peregrinationes habere iucundas, comitem tuum sana.
旅を楽しいものにしたいなら、あなたの同伴者を治療せよ。
Haerebit tibi avaritia, quamdiu avaro sordidoque convixeris;
貪欲で卑劣な者と同居している限り、強欲はあなたにへばりつくだろう。
haerebit tumor, quamdiu superbo conversaberis.
傲慢な者と交わっている限り、思い上がりはへばりつくだろう。
Numquam saevitiam in tortoris contubernio pones.
拷問人の仲間の中にいて、残酷さを捨てることなど決してできない。
Incendent libidines tuas adulterorum sodalicia.
姦淫を行う者たちの交わりは、あなたの情欲を燃え立たせるだろう。
§104.21Si velis vitiis exui, longe a vitiorum exemplis recedendum est.
もし諸々の悪徳を脱ぎ捨てたいと願うなら、悪徳の模範から遠く離れなければならない。
Avarus, corruptor, saevus, fraudulentus, multum nocituri, si prope a te fuissent, intra te sunt.
強欲な者、堕落させる者、残酷な者、詐欺的な者――もし彼らがあなたの近くにいたならば、大いに害を与えたであろう彼らが、あなた自身の内にあるのだ。
Ad meliores transi: cum Catonibus vive, cum Laelio, cum Tuberone.
より優れた人々のもとへ移れ。 カトたちとともに生き、ラエリウスとともに、トゥベロとともに生きよ。
Quod si convivere etiam Graecis iuvat, cum Socrate, cum Zenone versare;
もしギリシア人たちとも同居したいなら、ソクラテスとともに、ゼノンとともに交われ。
alter te docebit mori, si necesse erit, alter, antequam necesse erit.
一方は、必要とあらば死ぬことを教え、他方は、必要となる前に教えるだろう。
vive cum Chrysippo, cum Posidonio: hi tibi tradent humanorum divinorumque notitiam, hi iubebunt in opere esse nec tantum scite loqui et in oblectationem audientium verba iactare, sed animum indurare et adversus minas erigere.
クリュシッポスとともに、ポセイドニオスとともに生きよ。 彼らはあなたに人間的な事柄と神的な事柄の知識を伝えてくれるだろう。 彼らはあなたに、単に巧みに話し、聞き手を喜ばせるために言葉を弄ぶだけでなく、活動に従事し、心を鍛え、脅威に対して自らを立ち上がらせるよう命じるだろう。
§104.22Unus est enim huius vitae fluctuantis et turbidae portus eventura contemnere, stare fidenter ac paratum tela fortunae adverso pectore excipere, non latitantem nec tergiversantem.
実際、この浮き沈みがあり混乱した人生の唯一の港は、将来起こるべきことを軽蔑し、不敵に立ち、運命の矢を敵対する胸で受け止める準備を整えることであり、隠れたり背を向けたりしないことである。
§104.23Magnanimos nos natura produxit et ut quibusdam animalibus ferum dedit, quibusdam subdolum, quibusdam pavidum, ita nobis gloriosum et excelsum spiritum, quaerentem ubi honestissime, non ubi tutissime vivat, simillimum mundo, quem quantum mortalium passibus licet, sequitur aemulaturque.
自然は私たちを気高い者として生み出した。 そして、ある動物たちには野生的な性質を、ある者たちには狡猾さを、ある者たちには臆病さを与えたように、私たちには誇り高く高貴な精神を与えた。 その精神は、どこで最も安全に生きるかではなく、どこで最も気高く生きるかを求め、宇宙に酷似しており、人間の歩みで許される限りにおいて、宇宙に従い、宇宙と競い合っている。
Profert se, laudari et aspici credit.
精神は自己を表に現し、賞賛され見つめられていると信じている。
Dominus omnium est, supra omnia est;
それは万物の主であり、万物の上にある。
§104.24itaque nulli se rei summittat, nihil illi videatur grave, nihil quod virum incurvet.
それゆえ、精神はいかなるものにも屈服せず、いかなるものも自分にとって重いとは思わず、男を屈めさせるようなものは何もないとみなす。
"
Terribiles visu formae letumque labosque; "
minime quidem, si quis rectis oculis intueri illa possit et tenebras perrumpere.
「見るに恐ろしき姿、そして死と労苦;」しかし、もしそれらを正しい目で見つめ、暗闇を突き破ることができるなら、決して恐ろしいものではない。
Multa per noctem habita terrori dies vertit ad risum.
夜の間は恐怖とみなされていた多くのものを、昼は嘲笑へと変えるのだ。
"Terribiles visu formae letumque labosque": egregie vergilius noster non re dixit terribiles esse, sed visu, id est videri, non esse.
「見るに恐ろしき姿、そして死と労苦」――我がヴェルギリウスは、実際において恐ろしいのではなく、見るにおいて、すなわちそう見えるだけであって、実際にはそうではないと、実に見事に言ったのである。
Quid, inquam, in" istis est tam formidabile quam fama vulgavit?
いったい、それらのものの中に、噂が世に広めたほど恐ろしいものが何かあるというのか。
§104.25Quid est, obsecro te, Lucili, cur timeat laborem vir, mortem homo? Totiens mihi occurrunt isti, qui non putant fieri posse quicquid facere non possunt, et aiunt nos loqui maiora quam quae humana natura sustineat.
ルキリウスよ、いったいなぜ、男たる者が労苦を恐れ、人間たる者が死を恐れねばならないのか。 自分たちにできないことは何であれ実現不可能だと考え、私たちは人間の本性が耐えられる以上の高言を吐いていると言うような連中に、私は何度も出くわす。
§104.26At quanto ego de illis melius existimo! Ipsi quoque haec possunt facere, sed nolunt.
だが、私は彼らについて、なんとそれ以上に良く評価していることか! 彼ら自身もこれらのことができるのだが、しようとしないのだ。
Denique quem umquam ista destituere temptantem? Cui non faciliora apparuere in actu? Non quia difficilia sunt, non audemus, sed quia non audemus, difficilia sunt.
要するに、挑戦する者をこれらが見逃したことなど、かつてあっただろうか。 実際に行ってみて、より容易に思えなかった者がいただろうか。 困難だから私たちが挑戦しないのではなく、私たちが挑戦しないからこそ、困難なのである。
§104.27Si tamen exemplum desideratis, accipite Socraten, perpessicium senem, per omnia aspera iactatum, invictum tamen et paupertate, quam graviorem illi domestica onera faciebant, et laboribus, quos militares quoque pertulit.
それでもあなたがたが模範を求めるなら、ソクラテスを受け入れるがよい。 彼はことごとくの試練に耐え抜いた老人であり、あらゆる逆境に揺さぶられながらも、家庭の重荷によっていっそう重苦しくされていた貧困にも、また軍務においても耐え抜いた数々の労苦にも屈しなかった。
Quibus ille domi exercitus est, sive uxorem eius reminiscimur moribus feram, lingua petulantem, sive liberos indociles et matri quam patri similiores.
彼が家庭においてどのような訓練を受けたかと言えば、気性の荒い妻、言葉の騒がしい妻を思い出すか、あるいは、言うことを聞かず父親よりも母親に似た子供たちを思い出すかである。
Si vere reputes, aut in bello fuit aut in tyrannide aut in libertate bellis ac tyrannis saeviore.
本当に考えてみるなら、彼は戦争の中にいたか、僭主政治の中にいたか、あるいは戦争や僭主よりも残酷な自由の中にいたかのいずれかであった。
viginti et septem annis pugnatum est; post finita arma triginta tyrannis noxae dedita est civitas, ex quibus plerique inimici erant.
二十七年間にわたって戦争が戦われ、戦いが終わった後、国家は三十人の僭主たちに引き渡され、その大半は彼の敵であった。