§9.2.60Hinc est quasi paenitentia dicti, ut pro Caelio sed quid ego ita gravem personam introduxi? et quibus utimur vulgo: imprudens incidi.
ここから、発言に対するいわば後悔が生じる。 例えば『カエリアス弁護』における「だが、なぜ私はこれほど厳格な人物を登場させたのか? 」や、われわれが日常的に用いる「うっかり口を滑らせてしまった」がそうである。
vel cui quaerere nos, quid dicamus, fingimus: Quid reliquum est? et Num quid omisi et cum ibidem invenire, ut ait Cicero: unum etiam mihi relicum huiusmodi modi est; et aliud ex alio succurrit mihi.
あるいは、自分が何を語るべきかを自問するように見せかける場合。 「他には何が残っているか? 」や「何か忘れたことはないか? 」がそうである。 また、まさにその場で思い出す場合。 キケローが言うように、「この種のことがもう一つ、私の中に残っている」、「次から次へと頭に浮かんでくる」といったものである。
§9.2.61unde etiam venusti transitus fiunt;
これによって優雅な移行も行われる。
non quia transitus ipse sit schema, ut Cicero, narrato Pisonis exemplo, qui anulum sibi cudi ab aurifice in tribunali suo iusserat, velut hoc in memoriam inductus adiecit: hic modo me commonuit Pisonis anulus, quod totum effluxerat.
移行そのものが図形(シケーマ)であるからではない。 例えばキケローは、法廷において金細工師に自分用の指輪を鋳造するよう命じていたというピソーの例を語った後、あたかもこれを思い出したかのように、次のように付け加えた。 「このピソーの指輪が、私にさきほど思い出させてくれた。 すっかり忘れていたのだが。
quam mullis istum putatis hominibus honestis de digitis anulos aureos abstulisse? et cum aliqua velut ignoramus: sed earum rerum artifice, quem? quemnam? recte admones, Polyclitum esse dicebant.
皆さんは、彼がどれほど多くの名誉ある人々の指から金の指輪を奪い取ったと思われますか? 」また、何かを知らないかのように装う場合。 例えば「しかし、それらのものの製作者は、誰だっけ? 誰だったかな? ああ、そうだ、ポリュクレイトスだと言っていたな」というものである。
§9.2.62quod quidem non in hoc tantum valet.
これは実に、このことだけに効力があるのではない。
quibusdam enim, dum aliud agere videmur, aliud efficimus, sicut hic Cicero consequitur, ne, cum morbum in signis atque tabulis obiiciat Verri, ipse quoque earum rerum studiosus esse credatur.
というのも、ある人々においては、別のことをしているように見せかけながら、別のことを達成するからである。 それは、ここでキケローが、彫像や絵画に対する執着をウェッレースの罪として非難しながらも、自身もそれらの愛好家であると信じられないようにするという目的を達しているのと同様である。
et Demosthenes iurando per interfectos in Marathone et Salamine id agit, ut minore invidia cladis apud Chaeroneam acceptae laboret.
また、デモステネスがマラトーンやサラミスの戦死者に誓うことで、カイロネイアでの敗北によって受けた恨みを和らげるよう努めているのもそうである。
§9.2.63faciunt illa quoque iucundam orationem, aliqua mentione habita differre et deponere apud memoriam iudicis et reposcere quae deposueris, et iterare quaedam schemate aliquo, (non enim est ipsa per se iteratio schema) et excipere aliqua et dare actioni varios velut vultus.
以下のようなものも演説を心地よいものにする。 すなわち、何かについて言及した上でそれを先送りし、裁判官の記憶に預け、預けたものを後で再び請求すること。 また特定の図形によって特定のことを反復すること(反復そのものはそれ自体で図形なのではない)。 特定のことについて例外を設けること。 そして弁論に様々な表情を与えることである。
gaudet enim res varietate, et sicut oculi diversarum aspectu rerum magis detinentur, ita semper animis praestat, in quod se velut novum intendant.
実際、物事は多様性を喜ぶものであり、多様な物を見ることで目がより引き止められるように、精神にとっても、新しく関心を向けられる対象が常に優れているのである。
§9.2.64est emphasis etiam inter figuras, cum ex aliquo dicto latens aliquid eruitur, ut apud Vergilium non licuit thalami expertem sine crimine vitam Degere more ferae? quamquam enim de matrimonio queritur Dido, tamen huc erumpit eius adfectus, ut sine thalamis vitam non hominum putet, sed ferarum.
エンパシス(含蓄)も図形の中に含まれる。 これは、ある発言から隠された意味が引き出される場合である。 例えばウェルギリウスにおける「婚礼を知らずに、罪なく、野獣のように生涯を送ることは許されなかったのか? 」がそうである。 というのも、ディードーは結婚について嘆いているのであるが、彼女の感情は、婚礼のない生活は人間の生活ではなく野獣の生活であるというところに爆発しているからである。
aliud apud Ovidium genus, apud quem Zmyrna nutrici amorem patris sic confitetur;
オウィディウスにおける別の種類では、ズミュルナが乳母に対して父親への愛を次のように告白している。
"
O, dixit, felicem coniuge matrem
"
Huic vel confinis vel eadem est, §9.2.65qua nunc utimur plurimum.
「お母様は、その夫を得て何と幸せなのでしょう、と彼女は言った。 」これに隣接するか、あるいは同じものが、今日われわれが最も多く用いるものである。
iam enim ad id genus, quod et frequentissimum est et exspectari maxime credo, veniendum est, in quo per quandam suspicionem quod non dicimus accipi volumus, non utique contrarium, ut in Εἰρωνείᾳ, sed aliud latens et auditori quasi inveniendum.
さて、最も頻繁であり、最も期待されていると思われる、あの種類へと進まねばならない。 そこでは、ある種の暗喩(疑念)を通じて、われわれが口にしないことを受け取らせようとする。 それはアイロニーにおけるような正反対のことではなく、隠された別のことであり、聴衆がいわば発見すべきものである。
quod, ut supra ostendi, iam fere solum schema a nostris vocatur, et unde controversiae figuratae dicuntur.
上で示したように、今日ではわれわれの間でこれだけがほぼ唯一「図形」と呼ばれ、ここから「図形を用いた弁論」という名が生まれている。
§9.2.66eius triplex usus est: unus si dicere palam parum tutum est, alter si non decet, tertius qui venustatis modo gratia adhibetur et ipsa novitate ac varietate magis, quam si relatio sit recta, delectat.
その用途は3つある。 第1は、公然と言うことが安全ではない場合。 第2は、ふさわしくない場合。 第3は、単に優雅さのために用いられ、直接的な表現よりも、その新奇さと多様性によって、より大きな喜びを与える場合である。
§9.2.67ex his, quod est primum, frequens in scholis est.
これらのうち、最初のものは弁論学校で頻繁に見られる。
nam et pactiones deponentium imperium tyrannorum et post bellum civile senatus consulta finguntur et capitale est obiicere anteacta, ut, quod in foro non expedit, illic nec liceat.
というのも、権力を放棄する僭主たちの協定や、内乱後の元老院決議が仮想され、過去の行いを非難することは死罪とされるからである。 それは、法廷で得にならないことは、学校でも許されないようにするためである。
sed schematum condicio non eadem est.
しかし、図形の条件は同じではない。
quamlibet enim apertum, quod modo et aliter intelligi possit, in illos tyrannos bene dixeris, quia periculum tantum, non etiam offensa vitatur.
なぜなら、別の意味にも解釈可能である限り、どれほど明白であっても、それらの僭主に対してうまく言うことができるからである。 避けるべきは危険だけであり、不快感(反感)ではないからである。
quod si ambiguitate sententiae possit eludi, nemo non illi furto favet.
しかし、もし表現の曖昧さによって言い逃れることができるなら、誰もがその策略を好意的に迎える。